Phạm Hoài Nhân: Chùa Gò Kén, những chuyện thuở ban sơ

Cây kén là cây gì trong tên chùa Gò Kén?

Chùa Thiền Lâm ở Tây Ninh có tên dân gian là chùa Gò Kén, lời giải thích cho cái tên này được người dân kể lại một cách thống nhất và rõ ràng: chùa nằm trên một cái gò đất cao mọc đầy dây kén, gọi là Gò Kén.

Chùa Gò Kén 2025. Ảnh: Phạm Hoài Nhân

Không ai thắc mắc hay nghi ngờ gì về xuất xứ cái tên Gò Kén hết, nhưng dây kén là dây gì thì nhiều người không biết (trong đó có tui).

Có một website Việt Nam nhưng viết bằng tiếng Anh (chắc để quảng bá văn hóa Việt ra quốc tế) khi giới thiệu chùa Gò Kén đã mạnh dạn giới thiệu rằng tên gọi của chùa được đặt theo tên của một loài cây mọc nhiều ở trên gò nơi chùa tọa lạc có tên là cocoon plant! Chắc nhiều người đã nhận ra ngay chữ cocoon này nghĩa là cái kén (của con nhộng) và có vẻ như trang web này đã dùng Google để dịch.

Ngẫu nhiên mà cocoon plant cũng đúng là tên một loại cây. Đó là cây Senecio haworthii, thường được gọi là The Cocoon Plant, là một loài sen đá thuộc họ Asteraceae. Ở Việt Nam, những nơi bán sen đá gọi là cây cáo tuyết.

Cocoon plant hay Senecio haworthii

Tất nhiên đây không phải là dây kén trong tên chùa Gò Kén rồi. Theo đại đức Thích Thiện Nghĩa, trụ trì chùa Gò Kén, dây kén là một họ dây leo, có trái chín màu đỏ, ăn vào có vị ngọt ngọt, chua chua mà ở Việt Nam không còn thấy xuất hiện. Đại đức Thích Thiện Nghĩa cũng cho biết hiện chùa Thiền Lâm - Gò Kén được sự chỉ dẫn của các phật tử đã sang nước bạn Campuchia tìm kiếm và đào được dây kén về trồng để gây giống nhằm phục dựng lại hiện trạng di tích ngôi chùa được dân gian gọi tên Gò Kén khi xưa.

Đây mới là dây kén

Chùa Gò Kén có từ bao giờ?

Cái tên dân gian của chùa là Gò Kén thì rõ rồi, còn tên tự, theo như ghi nhận hiện tại là chùa Thiền Lâm. Thế nhưng chùa còn một tên khác nữa là chùa Từ Lâm, và thời điểm khai sơn chùa còn có những ý kiến chưa thống nhất.

Ta hãy xem những nguồn đáng tin cậy sau:

Theo Đại đức Thích Thiện Nghĩa, đương nhiệm trụ trì chùa Thiền Lâm, ngôi chùa này do hòa thượng Thích Trí Lượng khởi xây vào khoảng năm 1904 với hình thức ban đầu là tre lá đơn sơ. Vào năm 1925, hòa thượng Thích Từ Phong, đệ tử của hòa thượng Thích Trí Lượng cùng các tín đồ phật giáo đã xây dựng ngôi chùa lại kiên cố trên khuôn viên rộng 20.000 m².

Theo Thượng tọa Thích Đồng Bổn, trong Tiểu sử Danh tăng Việt Nam Thế kỷ XX - Tập 1, phần nói về hòa thượng Thích Từ Phong: Hòa thượng Thích Từ Phong, thế danh Nguyễn Văn Tường, sanh năm Giáp Tý (1864). Năm 16 tuổi, Ngài tìm đến chùa Từ Lâm ở làng Hiệp Ninh, châu thành Tây Ninh, xin quy y thọ giới với thiền sư Minh Đạt (tục gọi Yết Ma Lượng) là một danh tăng khả kính đương thời.Trong những năm 1920-1925, thấy chùa Từ Lâm của thầy Tổ mình nằm trong khuôn viên châu thành Tây Ninh quá chật hẹp, Ngài dựng một ngôi chùa mới tại Gò Kén, Thôn Thái Hiệp Thạnh, gần châu thành. Ngôi chùa này qui mô đồ sộ, trang trí đẹp, nằm trong khu vực yên tĩnh, rộng rãi, cũng mang tên Từ Lâm, ngụ ý của Ngài là muốn tuyên dương công nghiệp của Thầy Tổ mình. Sau đó Ngài lại cải táng hài cốt Sư phụ là thiền sư Minh Đạt về chùa mới, xây tháp tôn thờ.

Báo Giác Ngộ, nhân dịp tưởng niệm hòa thượng Thích Từ Phong, có ghi lại vài dòng về hành trạng của Ngài: Năm 1880, ngài đến chùa Thiền Lâm ở Tây Ninh, thọ giáo Thiền sư Minh Đạt (đời 38 dòng Lâm Tế). Trong khoảng thời gian 1920 - 1925, HT. Từ Phong xây một ngôi chùa mới ở Gò Kén - Tây Ninh, đặt tên là chùa Thiền Lâm để tưởng nhớ chùa Thiền Lâm của Thiền sư Minh Đạt.

Hiện giờ ngôi mộ Thiền sư Minh Đạt vẫn còn ở chùa Gò Kén, ngay sau tượng Văn Thù bồ tát cưỡi sư. Tháp mộ nằm biệt lập phía trước, bên trái mặt tiền chùa. Bia mộ cho biết, người nằm dưới là Hoà thượng Thích Trí Lượng, tổ đời thứ 38 môn phái Lâm Tế chánh tông. Ngài sinh năm Kỷ Mão (1819) và mất ngày 11 tháng 12 âm lịch năm Canh Tý (1900).

Mộ Thiền sư Minh Đạt ở ngay sau tượng Văn Thù bồ tát cưỡi sư

Tổng hợp từ các nguồn trên ta có thể kết luận như sau: Năm 1880, hòa thượng Thích Từ Phong, lúc ấy 16 tuổi quy y với Thiền sư Minh Đạt, tức hòa thượng Thích Trí Lượng tại chùa Thiền Lâm ở nội thành Tây Ninh. Khoảng thời gian 1920 - 1925, HT. Từ Phong xây một ngôi chùa mới ở Gò Kén, đặt tên là chùa Thiền Lâm để tưởng nhớ chùa Thiền Lâm của thầy mình.

Riêng chi tiết chùa Thiền Lâm còn có tên là Từ Lâm như trong tài liệu của TT Thích Đồng Bổn thì ta không rõ. Không biết có phải là tên ban đầu của chùa là Từ Lâm rồi sau đổi thành Thiền Lâm hay không.

Chùa Gò Kén là nơi khai đạo Cao Đài

Chùa Gò Kén đóng một vai trò vô cùng đặc biệt đối với đạo Cao Đài. Tuy là ngôi chùa Phật giáo nhưng đây chính là nơi khai đạo Cao Đài.

Trong phần tiểu sử hòa thượng Thích Từ Phong ở Tiểu sử Danh tăng Việt Nam Thế kỷ XX có nhắc đến sự kiện này như sau: Năm 1926, đạo Cao Đài thành lập ở Tây Ninh. Các chức sắc tiên phong thấy Ngài đạo phong cao trọng, lại có sẵn ngôi chùa khang trang, có ý muốn tôn Ngài chức Thái Chưởng Pháp và mượn chùa Từ Lâm 3 tháng để thiết đàn cầu cơ. Ngài chỉ chấp nhận cho mượn chùa 3 tháng, sau gia hạn thêm 1 tháng để tôn giáo bạn có đủ thời giờ xây dựng thánh thất.

Cổng chùa Thiền Lâm, nhìn từ trong ra. Ảnh: Phạm Hoài Nhân

Lịch sử đạo Cao Đài viết khác hơn và dài hơn, tại đây ghi nhận hòa thượng Thích Từ Phong là một vị lãnh đạo chi phái Cao Đài bỏ đạo. Chi tiết đoạn sử này như sau (trong đoạn này hòa thượng Thích Từ Phong được gọi là Như Nhãn do lúc đến chùa Giác Viên cầu pháp với Hòa thượng Hoằng Ân - Minh Khiêm, ngài được ban pháp danh Như Nhãn, pháp hiệu Từ Phong)

Trong số bổn đạo đóng góp tiền mua đất và xây chùa Từ Lâm ở Gò Kén, ông bà Huyện Nguyễn Ngọc Thơ và Bà Lâm Ngọc Thanh cũng có đóng góp tiền bạc vào nhiều hơn hết. Chùa mới vừa xây dựng xong phần chánh, chưa trang trí, chưa làm đường lớn từ quốc lộ vào chùa, không có Đông lang, Tây lang. Lúc đó là vào năm 1925.

Vào giữa năm Bính-Dần (1926) ông bà Nguyễn Ngọc Thơ được Ðức Chí-Tôn thâu làm Môn đệ, nhập vào Ðạo Cao Ðài. Hai ông bà cũng muốn Ðức Chí Tôn thâu phục Hòa-Thượng Như-Nhãn, nên ông bà thuyết phục Hòa Thượng đến dự một đàn cơ cầu Ðức Chí Tôn tại nhà Ngài Nguyễn Ngọc Thơ ở Tân-Ðịnh. Ðức Chí Tôn giáng cơ thâu nhận Hòa Thượng Như Nhãn.

Tượng Phật Thích Ca ở chùa Gò Kén

Giữa tháng 7 năm Bính-Dần (1926) Hòa Thượng Như Nhãn được Ðức Chí Tôn thâu làm Môn đệ.

Sau đó, do sự yêu cầu của ông bà Thơ, Hòa Thượng Như Nhãn hiến chùa Từ Lâm (Gò Kén) cho Ðạo Cao Ðài dùng làm Thánh Thất tổ chức Lễ Khai Ðạo.

Ngày 29-7-Bính Dần (DL 5-9-1926), Hòa Thượng Như Nhãn được Ðức Chí-Tôn giáng cơ ân phong là: Quảng Pháp Thiền Sư Thích Ðạo Chuyển Luật Lịnh Diêu Ðạo Sĩ: Chưởng Pháp phái Thái.

Ngày 15-10-Bính Dần (dl 19-11-1926) Ðại Lễ Khai Ðạo Cao Ðài được tổ chức long trọng tại Thánh Thất Từ Lâm Tự (Gò Kén, Tây Ninh) có hằng vạn tín đồ Cao Ðài dự lễ, số quan khách ngoài đời cũng đến dự rất đông.

Ðêm 14 rạng 15 tháng 10 âm-lịch, tổ chức đàn cơ trong Thánh Thất, Ngài Ðầu Sư Ngọc Lịch Nguyệt trấn pháp sót một cửa, nên thừa dịp nầy, quỉ nhập vào đàn, một con quỉ nhập vào ông Lê Thế Vĩnh xưng là Tề Thiên Ðại Thánh, một con quỉ khác nhập vào cô Vương Thanh Chi xưng là Lê Sơn Thánh Mẫu, nói năng lộn xộn rồi nắm tay nhau nhảy múa, khiến cho nhiều người mới vào Ðạo Cao Ðài bị mất đức tin.

Hòa Thượng Như Nhãn cũng bị mất đức tin. Mặc khác, số đệ tử của Hòa Thượng Như Nhãn yêu cầu Ngài bỏ Ðạo Cao Ðài và đòi chùa lại. Hòa Thượng Như Nhãn nghe theo và quyết định đòi chùa Từ Lâm, không hiến cho Ðạo Cao Ðài nữa, hẹn trong 3 tháng Ðạo Cao Ðài phải dời

Ngày 19-11-Bính Dần, Hòa Thượng Như Nhãn bị thiêng liêng quở phạt làm cho đau nặng.

Ngày 01-12-Bính Dần, Ðức Chí Tôn giáng cơ quở phái Thái và Hòa Thượng Như Nhãn, tỏ ý muốn phế bỏ phái Thái. Ðức Phổ Hiền Bồ Tát cầu xin Đức Chí Tôn tha thứ cho phái Thái và đừng bỏ phái Thái (phái Phật).

Ðức Lý Giáo-Tông giáng cơ trục xuất Hòa Thượng Như Nhãn ra khỏi Ðạo Cao Ðài.Tháng 2 năm Ðinh Mão, Ðức Lý Giáo-Tông quyết định trả chùa Từ Lâm cho Hòa Thượng Như Nhãn và chỉ dẫn Hội Thánh tìm mua được 96 mẫu đất tại làng Long Thành (Tây Ninh) để dời các cơ sở của Ðạo về nơi đây, lập thành Tòa Thánh Trung ương của Ðạo Cao Ðài.

Trên đây là tui tham khảo từ các nguồn chính thống và trích lại cho mọi người tham khảo thôi. Chuyện tôn giáo tui không dám có ý kiến.

Ba ngôi trên một trục

3 cơ sở tôn giáo lâu năm nhất, nổi tiếng nhất Tây Ninh là: chùa Bà Đen trên núi Bà Đen, tòa thánh Cao Đài và chùa Gò Kén. Ngẫu nhiên mà trên bản đồ 3 ngôi này nằm thẳng hàng trên một đường, như ta thấy sau đây: