Phước Tỉnh, 300 năm đi qua trên làng chài

Hồi xưa khi tui còn ở Long Khánh, kể cả trước và sau 1975 một chút, thỉnh thoảng lại nghe nhắc tới Phước Tỉnh. Không phải chuyện gì ghê gớm, chỉ là cá biển chở từ Phước Tỉnh lên Long Khánh, Xuân Lộc bán thôi. Nghe vậy thì biết nơi đó chắc là gần Long Khánh, Xuân Lộc và dân chuyên nghề đánh cá. Dân xứ đó chắc không đến nỗi nghèo, nhưng cũng không có sang, phải đầu tắt mặt tối đánh cá để mưu sinh. Gần gần Phước Tỉnh, những địa danh Vũng Tàu, Long Hải là nơi tắm biển, vui chơi nổi tiếng từ lâu chớ có ai nhắc tới chuyện đi Phước Tỉnh tắm biển đâu?

Ghe tàu nhỏ chuyển hàng đánh bắt lên bến ở Phước Tỉnh. Ảnh: Vietnam.vn

Bẵng đi một thời gian dài, Phước Tỉnh bỗng được biết đến với nhiều danh xưng như là làng chài tỷ phú, làng chài giàu nhất Việt Nam,... Sao giàu vậy? Chuyện đánh cá là một phần, nhưng Phước Tỉnh là làng chài xưa đã 300 năm, sao xưa giờ không phải mà bây giờ lại là tỷ phú. Tò mò quá, tui tới đó chơi và tìm hiểu thêm thông tin.

Bản đồ Phước Tỉnh. Nguồn: Google Maps

Phước Tỉnh là một xã ven biển, trước đây thuộc huyện Long Điền tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu, cách Vũng Tàu khoảng 15 km, cách Long Hải khoảng 8 km. Trên đây là vị trí Phước Tỉnh trên bản đồ, ta thấy nơi đây như một vịnh biển giữa Vũng Tàu và Long Hải. Địa thế của Phước Tỉnh là một món quà của thiên nhiên: một dải đất hình lưỡi cày độc đáo giúp che chắn sóng gió, tạo ra một cửa biển tự nhiên lý tưởng cho việc neo đậu tàu thuyền.

Với địa thế ấy, sự hình thành của Phước Tỉnh gắn liền với cuộc di dân vĩ đại từ miền Trung vào miền Nam trong thế kỷ XVIII. Theo các ghi chép lịch sử và truyền khẩu từ các ngư phủ cao tuổi, làng chài này bắt đầu hình thành rõ nét nhất từ thời vua Gia Long (giai đoạn 1802-1820). Tuy nhiên, dấu ấn định cư thực tế đã xuất hiện sớm hơn, khi những nhóm ngư dân từ Quảng Ngãi và Bình Định – những người có kỹ thuật đánh bắt hàng đầu Việt Nam lúc bấy giờ – quyết định dừng chân tại dải đất nhô hẳn ra biển này. Những bậc tiền hiền đã chọn nơi đây không chỉ vì nguồn hải sản trù phú mà còn vì khả năng bảo vệ cộng đồng trước những biến động của đại dương. 

Vậy là làng chai Phước Tỉnh hình thành. Không phải chỉ mấy mươi năm từ khi tui còn nhỏ biết cá từ Phước Tỉnh đem vô Xuân Lộc bán, mà cách nay đã 3 trăm năm.

Chợ và cảng cá Phước Tỉnh. Ảnh: Vietnam.vn

Trong ba thế kỷ ấy, Phước Tỉnh đã chuyển mình qua nhiều hình thái kinh tế khác nhau, từ đánh bắt thô sơ đến công nghiệp hóa nghề cá hiện đại. 

Về địa giới hành chánh, Phước Tỉnh vẫn nằm đó, nhưng đã từng thuộc tỉnh Phước Tuy (thời Việt Nam Cộng Hòa), thuộc tỉnh Đồng Nai (1976 - 1990), thuộc tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu (1991 - 2025) và bây giờ thuộc TP Hồ Chí Minh

Một trong những chương đặc biệt và ảnh hưởng sâu sắc nhất đến diện mạo Phước Tỉnh ngày nay là giai đoạn di cư ra nước ngoài sau năm 1975. Đây là một tiến trình có sự tác động kép từ điều kiện tự nhiên và bối cảnh xã hội, dẫn đến sự hình thành của một cộng đồng Phước Tỉnh hải ngoại hùng mạnh.

Địa hình Phước Tỉnh với đặc điểm "hình lưỡi cày" nhô ra biển không chỉ thuận lợi cho đánh bắt mà còn tạo ra những cửa lạch kín đáo, rất phù hợp cho việc khởi hành bí mật của các chuyến tàu vượt biên. Người dân Phước Tỉnh, với bản năng của những ngư dân lão luyện, sở hữu kỹ năng đi biển thượng thừa và khả năng điều khiển tàu thuyền trong những điều kiện khắc nghiệt nhất.

Sự am hiểu về luồng lạch, dòng hải lưu và các chòm sao đã giúp họ tự tin thực hiện những chuyến hải trình dài ngày trên biển Đông. Khác với cư dân nội địa, người dân Phước Tỉnh có sẵn phương tiện là các tàu đánh cá công suất tương đối ổn định lúc bấy giờ, điều này biến nơi đây thành một trong những điểm xuất phát lớn của làn sóng di cư bằng đường biển.

Tàu thuyền ở làng chài Phước Tỉnh. Ảnh: Nguyễn Chí Kiệt

Sự ra đi của một bộ phận cư dân đã không làm cắt đứt sợi dây liên kết với quê hương. Ngược lại, nó tạo ra một nguồn lực tài chính mới vô cùng dồi dào: kiều hối. Những người con Phước Tỉnh thành đạt tại Mỹ, Úc, Canada đã liên tục gửi vốn về để tái đầu tư vào nghề biển.

Dòng tiền này đã thay đổi hoàn toàn phương thức sản xuất tại địa phương. Thay vì những con tàu gỗ nhỏ bé, ngư dân có vốn để đóng mới những con tàu vỏ thép, tàu gỗ công suất lớn trị giá hàng chục tỷ đồng, trang bị máy dò cá hiện đại, máy định vị vệ tinh và hệ thống kho lạnh ngay trên tàu. Sự kết hợp giữa kinh nghiệm đi biển truyền thống và nguồn vốn hiện đại đã đưa Phước Tỉnh trở thành một trong những xã giàu nhất nước, với thu nhập bình quân đầu người vượt xa mức trung bình của khu vực.

Đó là lý do Phước Tỉnh được gọi tên là Làng chài tỷ phú hay Làng Việt kiều tỷ phú.

Nền kinh tế Phước Tỉnh hiện nay không chỉ dừng lại ở việc đánh bắt mà đã phát triển thành một hệ sinh thái công nghiệp dịch vụ biển hoàn chỉnh và chuyên sâu. Sự giàu có của "làng tỷ phú" được đo bằng số lượng và chất lượng của đội tàu. Phước Tỉnh sở hữu hàng trăm cặp tàu đánh bắt xa bờ công suất lớn, mỗi cặp tàu thường có giá trị từ 10 đến 30 tỷ đồng. 

Làng chài Phước Tỉnh. Ảnh: accvungtau.vn

Một trụ cột kinh tế khác làm nên thương hiệu Phước Tỉnh chính là nghề đóng tàu. Với 5 ụ đóng tàu lớn, làng chài này là nơi hội tụ của những thợ lành nghề bậc nhất. Uy tín của các thợ đóng tàu Phước Tỉnh đã vượt ra ngoài ranh giới tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu.

Phước Tỉnh cũng đang từng bước phát triển du lịch biển, các cơ sở hạ tầng du lịch dần dần được hình thành. Tuy nhiên, theo nhận xét chung, hiện Phước Tỉnh có nhiều nhà lầu thật như hầu hết nhà dân (dân tỷ phú mà lỵ!), còn đường xá, công trình công cộng vẫn khá đơn giản. Hiện tại du lịch Phước Tỉnh vẫn mang nét hoang sơ, nhưng có lẽ đây chính là điểm hấp dẫn đối với phân khúc khách du lịch thích trải nghiệm.

Bờ kè ven biển Phước Tỉnh. Ảnh: Phạm Hoài Nhân

Tui tới chơi làng chài tỷ phú, vô trong một cái Glamping đàng hoàng và có nhận xét: Mặc dù dân Phước Tỉnh nhiều tỷ phú nhưng cuộc sống ở đây vẫn rất bình dị, tuy rằng đã có một số khu tắm biển, nghỉ dưỡng hoặc glamping nhưng chưa nhiều, chưa đặc sắc và cũng chưa thu hút nhiều du khách.

Một khu glamping ở Phước Tỉnh. Ảnh: Phạm Hoài Nhân

Giờ đây chẳng những Phước Tỉnh là làng tỷ phú mà còn thuộc TP. HCM nữa. Đã giàu mà còn sang! Thế nhưng nơi đây vẫn mang nét bình dị, mộc mạc của làng chài ven biển. Ờ, nhưng mà như vậy cũng hay à nha!

Phạm Hoài Nhân