Hái bông cơm nguội bên thềm cũ

Không phải chỉ đến bài Nhớ mùa thu Hà Nội cây cơm nguội mới được nhắc đến trong thơ ca. Từ trước 1975, ở miền Nam nhà thơ Mường Mán đã có bài thơ Bông cơm nguội rất dễ thương như vầy:

BÔNG CƠM NGUỘI

Hái bông cơm nguội bên thềm cũ

Nhớ thuở quế trầm chưa mất nhau

Loài hoa anh tặng em ngày ấy

Giờ hết nguội rồi bỗng biết đau.

Người đọc có thể không biết bông cơm nguội là bông gì, hình dáng ra sao, có hương thơm không, nhưng chỉ hai chữ cơm nguội là đã gợi lên cảm giác cũ kỹ, mộc mạc, xa vắng. 

Nhà văn, nhà thơ Mường Mán còn là họa sĩ và nhà biên kịch. Ông vừa qua đời ngày 28 tháng 1 năm nay. Ảnh: Facebook PHUC DIEN KIM

Nhớ cây cơm nguội

Trong bài Nhớ mùa thu Hà Nội, Trịnh Công Sơn nhớ:

Hà Nội mùa thu, cây cơm nguội vàng, cây bàng lá đỏ

Nằm kề bên nhau, phố xưa nhà cổ, mái ngói thâm nâu

Cây bàng lá đỏ thì tui thấy nhiều rồi, còn "cây cơm nguội vàng" tui tò mò muốn biết nó ra làm sao. Ra Hà Nội đi loanh quanh, hổng có ai chỉ nên tui chả biết cây cơm nguội là cây nào!

Chán, tui về quê nhà Long Khánh kiếm cây cơm nguội. Ở Long Khánh cây cơm nguội thiếu gì, như trong hình nè.

Cây và trái cơm nguội, tức trái nổ. Ảnh: Phạm Hoài Nhân

Một thuở quế trầm

Truyện ngắn của Hoàng Nga

MỘT THUỞ QUẾ TRẦM

Hái bông cơm nguội bên thềm cũ

Nhớ thuở quế trầm chưa mất nhau

Mường Mán

Anh ở trọ đầu đường nhà Mẫn. Căn nhà có cái gác lửng thâm thấp. Anh treo một chậu trầu bà ở góc tường. Anh nói trầu bà dễ trồng, không cần chăm sóc nhiều, chỉ tưới một ít nước là đủ sống cả tuần. Nói thêm, có chút xanh lá để đỡ nhớ quê. Mẫn kỳ kèo bắt anh kể chuyện quê. Anh nói có gì đâu để kể, nhưng Mẫn cứ nhèo nhẹo đòi cho đến lúc anh phải chịu thua. Anh bảo nhà anh ở Huế, không sống với mạ và các em. Mẫn hỏi sao vậy. Anh nói ở quê anh không có trường trung học đệ nhị cấp, phải lên phố, và như vậy thì cũng phải xa nhà, cũng phải đi trọ nhà người mà chưa chắc được nhận vô Quốc Học, trong khi ở thị xã này anh đã đậu vào trường công lập lớn nhất, nên ba anh quyết định thuê chỗ trọ ấy cho anh.

Hình minh họa, lấy từ tranh vẽ của Hoàng Nga dùng làm bìa sách Rừng núi bạt ngàn. Không liên quan đến nội dung truyện, chỉ đăng lên vì... không có hình gì khác để đăng.

Vĩnh biệt cây trứng cá - Võ Hồng

Vĩnh biệt cây trứng cá là một truyện ngắn cảm động của Võ Hồng nói về đời sống gia đình, mà cụ thể là gia đình nhỏ bé của ông sau khi người vợ qua đời. Không biết ông sáng tác truyện này năm nào và in lần đầu tiên vào năm nào. Chỉ biết bản sau đây được trích từ tập Vùng trời thơ ấu, do NXB Trẻ xuất bản năm 1995. Trong tập sách này, Võ Hồng ghi: “Một số các truyện trong tập này, tác giả đã viết và đã đăng trên các tạp chí ở miền Nam trong giai đoạn 1960–1971.”

Trong truyện, tác giả để những kỷ niệm cụ thể của tuổi thơ tích tụ quanh cây trứng cá, rồi khi cây bị chặt, người đọc cảm thấy như một phần tuổi thơ cũng bị chặt theo.

Căn cứ theo nội dung truyện, nếu ta xem đây là tự truyện của tác giả và nhân vật tôi trong truyện là con gái út của ông thì thời điểm trồng cây trứng cá cô gái này 3 tuổi, đó là năm 1957. Thời điểm chặt cây trứng cá là 15 năm sau, tức 1972.

Phạm Hoài Nhân

Nhà văn Võ Hồng bên cạnh cây trứng cá, năm 1969. Nguồn ảnh: Vietsciences

Ôi, nhành cây trứng cá, tuổi thơ mau quá!

Vì nhiều lý do, cây trứng cá được coi là loài cây gắn liền với ký ức tuổi thơ của nhiều người. Không phải thiêng liêng như cây đa đầu làng, không dàn trải mênh mang như lũy tre ôm ấp xóm quê, cây trứng cá... không là gì cả nhưng len lỏi trong từng nỗi nhớ trẻ con.

Cây trứng cá xuất hiện khá nhiều trong văn học nghệ thuật. Ta hãy cùng thông qua vài hình ảnh này để tìm hiểu xem cây trứng cá đã sống trong lòng người như thế nào.

Cây trứng cá ở gần nhà tui

Châu văn Tiếp trong Sông Côn mùa lũ

Nhắc đến sự xuất hiện của nhân vật Châu văn Tiếp trong tiểu thuyết lịch sử không thể bỏ qua tiểu thuyết Sông Côn mùa lũ của Nguyễn Mộng Giác. Trong bộ Gia Long tẩu quốc của Tân Dân Tử, Châu văn Tiếp được lý tưởng hóa thành một con người nghĩa khí, trang dũng tướng võ nghệ cao cường, thậm chí là một vị thần trên thượng giới được đầu thai xuống trần để phò vua giúp nước. Trong Tây Sơn tam kiệt của Vũ Thanh, Châu văn Tiếp là hào kiệt của một gia tộc võ học lẫy lừng, người kế thừa dòng họ võ tướng này nhưng chọn con đường khác với nhà Tây Sơn. Còn trong Sông Côn mùa lũ của Nguyễn Mộng Giác, Châu văn Tiếp chỉ là một nhân vật khá nổi trội trong dòng chảy lịch sử với những chọn lựa đúng sai (mà dưới góc nhìn của tác giả tiểu thuyết thì sai nhiều hơn) và ưu nhược điểm của mình.

Bìa sách Sông Côn mùa lũ, NXB Hội Nhà văn, bản phát hành năm 2017

Cao thủ võ lâm Châu văn Tiếp qua tiểu thuyết võ hiệp

Trong bài trước, tui đã kể chuyện danh tướng Châu văn Tiếp qua bộ tiểu thuyết lịch sử Gia Long tẩu quốc - Hoàng tử Cảnh như Tây - Gia Long phục quốc của Tân Dân Tử, xuất bản đầu thập niên 1930. Bữa nay xin kể tiếp chuyện cao thủ võ lâm Châu văn Tiếp qua bộ tiểu thuyết lịch sử Tây Sơn tam kiệt của Vũ Thanh, xuất bản đầu thập niên 2010.

Trước hết xin được nói qua về tác giả Vũ Thanh và bộ tiểu thuyết Tây Sơn tam kiệt

Vũ Thanh và bộ tiểu thuyết Tây Sơn tam kiệt

Tác giả Vũ Thanh ký tặng sách ở TPHCM. Ảnh: Vũ Thanh

Chuyện tình của tướng quân Châu văn Tiếp qua... tiểu thuyết

Châu văn Tiếp là một danh tướng, một khai quốc công thần thời chúa Nguyễn Ánh. Ông đã từng được người đời xưng tụng là một trong Gia Định Tam Hùng (hai người còn lại là Võ Tánh và Đỗ Thanh Nhơn). Với vai trò nổi bật, trong những câu chuyện lịch sử về Gia Long - Nguyễn Ánh, hành trạng của Châu văn Tiếp được nhắc đến rất nhiều. Ở đây tui muốn nhắc đến một bộ tiểu thuyết như vậy. Đó là bộ truyện lịch sử về vua Gia Long của Tân Dân Tử.

Lăng mộ Châu văn Tiếp ở Hắc Lăng, Long Điền

Ngày sẽ tới, biết bao nhiêu mừng vui

Bình ca của Phạm Duy ra đời năm 1972, có 10 bài, nhưng lúc đó tui chỉ biết có bài Bình Ca Một. Lý do là vì nó hay và vì chỉ có nó có tựa là Bình ca còn 9 bài còn lại mỗi bài đều có tên riêng.

Này em con chim lười

Nhiều năm chim đau phổi

Buổi sáng vắng tiếng chim cười vui

Này em con chim gầy

Chiều nay chim đứng dậy

Và nó hát líu lo thật dài

Cũng vì Hoà Bình đã về đây

Cũng vì Hoà Bình đã về đây

Cái nhà là nhà của ta

Những đứa con nít sống ở miền Nam khoảng thập niên 1960 chắc đứa nào cũng biết bài hát Cái nhà là nhà của ta. Như tui chẳng hạn, tui nhớ là mình được dạy hát bài này hồi học... Mẫu giáo (khoảng 1963 - 1964)!

Cái nhà là nhà của ta

Công khó cha ông lập ra

Cháu con ta gìn giữ lấy

Muôn năm với nước non nhà.

Cái nhà là nhà của ta!

Nhà cổ Ba Đức ở Đông Hòa Hiệp, Cái Bè. Ảnh: Phạm Hoài Nhân

Có khi hát trại ra thành

Cái nhà là nhà của ta

Ông cố, ông sơ làm ra...

Hát quen tới mức tưởng như đây là một bài đồng dao, không biết ai là tác giả.

Chuyện trò bên gốc bòn bon - Khúc hát bòn bon

Mùa mưa năm nay ngẫu nhiên mà tui cùng bạn bè nhiều lần về Long Khánh thăm rẫy của những người bạn thân thương ngày xưa nay vẫn còn ở đó. Và dù lần nào, ở rẫy nào cũng có những gốc bòn bon vào mùa, lúc lỉu trái.

Bên gốc bòn bon, mình nói chuyện bòn bon.

Ai đó nhắc rằng có câu vè ngày xưa con nit thường nghêu ngao là: Bòn bon, sô cô la, sữa hột gà, dầu cù là Mac Phsu. Ý, hổng phải đâu nha, bòn bon đây là kẹo bòn bon, một loại kẹo tròn tròn như viên bi. Chữ bòn bon này xuất xứ từ tiếng Pháp bonbon nghĩa là kẹo. Cả câu kể tên những thứ ngoại nhập (bòn bon, sô cô la, dầu cù là Mac Phsu) hoặc thức uống "quý tộc" (sữa hột gà), còn trái bòn bon là một thứ trái cây  mộc mạc, quê mùa đâu có đứng chung ở đó.

Chùa Sắc tứ Thập Phương ở Rạch Giá

Ở Rạch Giá có đến 2 ngôi chùa Sắc tứ được khởi dựng cùng thời gian, khoảng cuối thế kỷ 18. Đó là chùa Sắc tứ Tam Bảo và Sắc tứ Thập Phương. Trong khi chùa Sắc tứ Tam Bảo được công nhận Di tích cấp quốc gia và được chọn là điểm đến trong các tour du lịch Rạch Giá - Kiên Giang thì chùa Sắc tứ Thập Phương nằm lặng lẽ yên bình ở mé sông.

Chùa Sắc tứ Thập Phương, Rạch Giá, năm 1990. Ảnh Võ văn Tường

Từng đêm trăng lên, nàng Buram vẫn hay một mình...

Có rất nhiều bài hát nhắc đến nàng sơn nữ, như Sơn nữ ca (Trần Hoàn), Trăng sơn cước (Văn Phụng), Chiều lên Bản Thượng (Lê Dinh)... Trong số đó đặc biệt có những bài mà chẳng những người sơn nữ là nhân vật chính mà tên nàng còn được đặt thành tên bài hát luôn, đó là bài Nỗi buồn Châu Pha (Lê Dinh), Chuyện tình La Lan (Hàn Châu), Tâm sự nàng Buram (Ngân Giang).

Tâm sự nàng Buram kể về một nàng sơn nữ nơi núi rừng yêu một chàng trai nhưng chàng vẫn vô tình, nàng buồn rầu than van bên bờ suối vắng rồi vĩnh biệt trần gian.

Từng đêm trăng lên, nàng Buram vẫn hay một mình

Đến cuối con suối vắng ngồi than van với cây cỏ dại

Cù lao Phố trong bộ tiểu thuyết võ hiệp lịch sử

Rất nhiều người biết bài hát Đắp mộ cuộc tình.

Một số ít người hơn biết tác giả bài hát này là nhạc sĩ Vũ Thanh.

Ít người hơn nữa biết rằng Vũ Thanh còn là một nhà văn với một số tác phẩm khá nổi tiếng. Một trong số đó là bộ trường thiên tiểu thuyết Tây Sơn tam kiệt, gồm 3 phần Én liệng Truông Mây, Nhất thống sơn hà và Gia Định tam hùng.

Tác giả Vũ Thanh ký tặng sách ở TPHCM. Ảnh: Vũ Thanh

Qua cầu Thơm Rơm

Khoảng thập niên 1990, trên sóng truyền thanh, truyền hình thường phát sóng một bài hát mang tên Qua cầu Thơm Rơm qua giọng hát nghệ sĩ Hồng Vân (Hồng Vân người Huế - trước 75, không phải kịch sĩ Hồng Vân sau này):

Khen ai khéo đặt tên cầu, mang tên Thơm Rơm

Người đã đi qua lòng còn quay lại...

Bài hát do nhạc sĩ Hoàng Hiệp phổ thơ Lê Giang, và được phát nhiều khiến tui nhớ cái tên ngồ ngộ là Thơm Rơm, nhưng hoàn toàn không biết Thơm Rơm ở đâu.

Mới đây, đi cùng anh Lâm văn Sơn từ Cần Thơ qua Long Xuyên trên QL91, khi đi qua cầu Thơm Rơm anh Sơn giới thiệu về làng nghề đan lưới Thơm Rơm ở đây, khiến tui "Người đã đi qua lòng còn quay lại".

40 năm trước ta hát những gì?

Tui lục tìm trong đống "tàng thư" của mình, tình cờ phát hiện tập ca khúc Mười năm thành phố hát ca.

Tập ca khúc xuất bản năm 1985, nhân dịp kỷ niệm 10 năm giải phóng thành phố. Tập ca khúc đã mất bìa, nhưng phần ruột còn đầy đủ. Có 60 bài hát được tuyển chọn trong số những bài hát được yêu thích nhất ở TPHCM trong thập niên đầu thành phố đổi thay chế độ.

Ngoài 2 ca khúc kinh điển được đăng đầu tiên là Như có Bác trong ngày đại thắng và Mùa Xuân trên thành phố Hồ Chí Minh, 58 bài còn lại là những ca khúc ít nhiều được yêu thích trong thập niên ấy. 

Đi trong chiều tình yêu

Thế hệ trẻ hay ngay cả thế hệ trung niên hôm nay chắc chắn không biết tới bài hát này. Thế hệ những ông già như tui có thể nhiều người cũng không còn nhớ tới, vì đã quá lâu rồi những lời ca này không hề được gợi lại.

Ta đi qua nỗi nhọc nhằn

Qua bao tháng ngày chờ đợi

Cho dù mưa rơi gió nổi

Cũng sẽ dần tan êm êm

Đây là ca khúc Đi trong chiều tình yêu của nhạc sĩ Thế Hải, phổ thơ Lê Giang. Đã một thời, vào khoảng đầu thập niên 1980 ca khúc rất phổ biến với giọng ca Cẩm Vân. Và đã một thời tui rất xúc động với ca khúc này, nó như nói dùm tâm tư của những người thanh niên trẻ còn mang trong mình đầy nhiệt huyết.

Vắt tay lên trán

Trời cứ mưa riết, nằm chèo queo trong nhà nghe tiếng mưa rả rích... Nằm vắt tay lên trán nghĩ ngợi lung tung, chợt nhớ tới bài Vắt tay lên trán do Thái Hiền hát.

Nằm vắt tay lên trán ta nghĩ đến chuyện cuộc đời

Ngồi bấm đốt ngón tay ta nghĩ đến chuyện ngày qua

Nằm vắt tay lên trán ta nghĩ đến chuyện bây giờ

Ngồi bấm đốt ngón tay ta nghĩ đến chuyện mai

Kỷ niệm ơi, nhắc nhở chi hoài?

Mỗi ngày, trên mục Kỷ niệm của Facebook nhắc kỷ niệm ngày này những năm trước.  Điều đó giúp người ta ôn lại kỷ niệm ngày này năm xưa, và cũng giúp ta tiện đăng lại bài cũ nếu thấy nó hay và phù hợp với ngày nay.

Kandinsky - người họa sĩ có thể "nhìn thấy" âm thanh

Wassily Kandinsky (16/12/1866 – 13/12/1944) là một họa sĩ, thợ in và nhà lý luận người Nga. Ông là cây đại thụ trong làng nghệ thuật, là người đầu tiên khai phá các quy tắc hội họa trừu tượng thuần túy, mở đường cho trào lưu Trường phái biểu hiện và Nghệ thuật trừu tượng.

Wassily Kandinsky, tên khai sinh là Wassily Wassilyevich Kandinsky, sinh 16/12/1866 tại Moscow, Nga và mất 13/12/1944 tại Neuilly-sur-Seine, Pháp.