Cơm nguội, có vô số loài cây tên cơm nguội!

Trong những bài viết vừa qua, tui đã kể ra được 3 loài cây mang tên cơm nguội. Đó là: 

• Cây cơm nguội đường phố ở Hà Nội, được nhắc đến trong lời ca "cây cơm nguội vàng, cây bàng lá đỏ: của Trịnh Công Sơn. Cây này có tên khoa học là Celtis sinensis Pers.

• Cây cơm nguội trong bài thơ Bông cơm nguội của Mường Mán, là cây dạng bụi, cao khoảng 1,5 - 2 met. Có tên khoa học là Ardisia quinquegona Blume, thuộc họ Đơn nem Myrsinaceae.

• Cây cơm nguội, còn có tên là cây nổ, có ở Long Khánh quê tui. Cũng là cây dạng bụi, cao khoảng 1,5 - 2 met. Có tên khoa học là Flueggea virosa, thuộc họ Thầu dầu - Euphorbiaceae.

Vậy còn cây gì mang tên cơm nguội nữa không?

Hái bông cơm nguội bên thềm cũ

Không phải chỉ đến bài Nhớ mùa thu Hà Nội cây cơm nguội mới được nhắc đến trong thơ ca. Từ trước 1975, ở miền Nam nhà thơ Mường Mán đã có bài thơ Bông cơm nguội rất dễ thương như vầy:

BÔNG CƠM NGUỘI

Hái bông cơm nguội bên thềm cũ

Nhớ thuở quế trầm chưa mất nhau

Loài hoa anh tặng em ngày ấy

Giờ hết nguội rồi bỗng biết đau.

Người đọc có thể không biết bông cơm nguội là bông gì, hình dáng ra sao, có hương thơm không, nhưng chỉ hai chữ cơm nguội là đã gợi lên cảm giác cũ kỹ, mộc mạc, xa vắng. 

Nhà văn, nhà thơ Mường Mán còn là họa sĩ và nhà biên kịch. Ông vừa qua đời ngày 28 tháng 1 năm nay. Ảnh: Facebook PHUC DIEN KIM

Nhớ cây cơm nguội

Trong bài Nhớ mùa thu Hà Nội, Trịnh Công Sơn nhớ:

Hà Nội mùa thu, cây cơm nguội vàng, cây bàng lá đỏ

Nằm kề bên nhau, phố xưa nhà cổ, mái ngói thâm nâu

Cây bàng lá đỏ thì tui thấy nhiều rồi, còn "cây cơm nguội vàng" tui tò mò muốn biết nó ra làm sao. Ra Hà Nội đi loanh quanh, hổng có ai chỉ nên tui chả biết cây cơm nguội là cây nào!

Chán, tui về quê nhà Long Khánh kiếm cây cơm nguội. Ở Long Khánh cây cơm nguội thiếu gì, như trong hình nè.

Cây và trái cơm nguội, tức trái nổ. Ảnh: Phạm Hoài Nhân

Một thuở quế trầm

Truyện ngắn của Hoàng Nga

MỘT THUỞ QUẾ TRẦM

Hái bông cơm nguội bên thềm cũ

Nhớ thuở quế trầm chưa mất nhau

Mường Mán

Anh ở trọ đầu đường nhà Mẫn. Căn nhà có cái gác lửng thâm thấp. Anh treo một chậu trầu bà ở góc tường. Anh nói trầu bà dễ trồng, không cần chăm sóc nhiều, chỉ tưới một ít nước là đủ sống cả tuần. Nói thêm, có chút xanh lá để đỡ nhớ quê. Mẫn kỳ kèo bắt anh kể chuyện quê. Anh nói có gì đâu để kể, nhưng Mẫn cứ nhèo nhẹo đòi cho đến lúc anh phải chịu thua. Anh bảo nhà anh ở Huế, không sống với mạ và các em. Mẫn hỏi sao vậy. Anh nói ở quê anh không có trường trung học đệ nhị cấp, phải lên phố, và như vậy thì cũng phải xa nhà, cũng phải đi trọ nhà người mà chưa chắc được nhận vô Quốc Học, trong khi ở thị xã này anh đã đậu vào trường công lập lớn nhất, nên ba anh quyết định thuê chỗ trọ ấy cho anh.

Hình minh họa, lấy từ tranh vẽ của Hoàng Nga dùng làm bìa sách Rừng núi bạt ngàn. Không liên quan đến nội dung truyện, chỉ đăng lên vì... không có hình gì khác để đăng.

Có những loài cây mang tên Rồng

Khi nói đến những loài cây mang tên chim, cái tên được nhắc đến đầu tiên là Phượng, và điều đó khiến tui nhớ đến một con vật thần thoại khác thường đi đôi với Phượng. Đó là Rồng.

Xương rồng trên bãi biển Cổ Thạch. Ảnh: Phạm Hoài Nhân

Loài thực vật mang tên rồng được nghĩ đến trước tiên ắt hẳn là cây xương rồng. Xương rồng thì rất quen thuộc với mọi người và có vô số loại. Chỉ tính xương rồng làm kiểng thôi chắc cũng hàng trăm loại, do đó không có thời giờ liệt kê ra hết các loại xương rồng đâu.

Từ hoa đến hột cao su

Mấy ngày nay thấy mọi người nhắc đến hoa sữa nhiều quá làm tui cũng muốn đu trend theo. Nhưng tui không nói đến hoa sữa đâu, chỉ nói đến một loài hoa đặc trưng ở Long Khánh quê tui mà chẳng mấy người biết tới. Đó là hoa cao su.

Hoa cao su. Ảnh: Báo Đồng Nai

Nghĩ cũng tội, cao su thì ai cũng biết, cây cao su nhiều người biết, rừng cao su mùa rụng lá thì mấy ông thợ chụp ảnh đều biết, nhưng hoa cao su thì chẳng mấy ai biết trừ dân sống ở vùng trồng cao su.

Mà cũng phải thôi, bởi vì hoa cao su đâu có nồng nàn như hoa sữa (để vừa được khen vừa được chửi, đàng nào cũng nổi tiếng), cũng đâu có rực rỡ như hoa hồng, vàng thắm như hoa mai. Hoa cao su nở thành từng chùm, màu trắng ngả sang vàng ngà, ở tít trên cao. Hương thơm thì nhè nhẹ tỏa lan. Cái gì cũng chút chút, nhẹ nhàng...

Đi lông bông gặp nấm

Tui đi chơi lông bông ở Đồng Tháp thì bắt gặp mấy cây nấm này mọc trên những khúc cây bên bờ rạch.

Hỏi, thì được bạn tui nói đó chắc là nấm vân chi đỏ. Nhận diện nó ở hình cánh quạt, bề mặt phủ các đường vân màu đỏ cam, mọc thành từng cụm trên thân gỗ mục, không có cuống, bề mặt có các vòng đồng tâm và lớp lông mịn.

Google mở rộng việc sử dụng công cụ SynthID Detector cho mọi người

Hiện nay các công cụ AI ngày càng hiệu quả và dễ xài, khiến cho lắm khi ta chẳng biết đâu là hình/nhạc thật đâu là hình/nhạc được tạo/sửa bằng AI.

Trước tình hình đó, từ năm 2023 Google đã sử dụng một công cụ đặc biệt để ghi dấu sản phẩm được tạo bằng AI, gọi là SynthID. Google cho biết, đến nay, họ đã "đóng dấu bản quyền" cho hơn 180 tỷ hình ảnh và video, cùng với 240.000 năm nội dung âm thanh.

Có những loài cây mang tên Chim

Nói đến những loài cây mang tên gà, vịt rồi thì không thể bỏ quên các loài cây mang tên chim, nhưng chắc chỉ gom chung tất cá các loài chim vào một bài chớ không thể kể ra từng loài (sơn ca, họa mi, sáo...) được.

Chim phượng

Cây mang tên chim được nhắc đến nhiều nhất có lẽ là loài cây mang tên một loài chim không có thật: Chim Phượng.

Loài hoa có hình dáng và tên là đuôi con chim phượng được nhắc đến rất nhiều trong, thơ, văn, nhạc:

Chùm phượng vĩ em cầm là tuổi tôi 18,

Nào là Phượng hồng, Nỗi buồn hoa phượng, Phượng yêu, Thành phố hoa phượng đỏ...

Kẻ bắt giữ mặt trời

Thời đại hiện nay là thời đại của trí tuệ nhân tạo (AI). Các đại gia công nghệ đua nhau tạo ra các mô hình AI thông minh hơn, hiểu biết nhiều hơn, xử lý nhanh hơn. Google cũng vậy. Nhưng bên cạnh cuộc đua tạo ra AI siêu việt hơn, họ đang lao vào một cuộc chiến khác có liên quan đến AI nhưng không phải tạo ra AI nhanh hơn!

Nhận thấy rằng các mô hình AI đòi hỏi lượng điện năng tiêu thụ và đất đai rất lớn cho trung tâm dữ liệu mặt đất, Google đưa ra dự án đưa hạ tầng tính toán lên vũ trụ giúp tận dụng nguồn năng lượng sạch không giới hạn và giảm tải cho hạ tầng Trái Đất. Dự án mang cái tên khá... ngông cuồng: Suncatcher Project (Kẻ bắt giữ mặt trời)!

Có những loài cây mang tên Vịt

Nói đến những loài cây mang tên Gà mà không nói đến những loài cây mang tên Vịt thì sợ vịt nó buồn.

Có một loài cây tên trứng vịt đã được tui nhắc tới trong bài Khi cây đẻ trứng. Xin trích lại như sau:

Ngoài cây trứng gà còn có... cây trứng vịt!

Có những loài cây mang tên Gà

Sau khi xem qua những loài cây trái có tên liên quan đến chó, mèo, heo, bò, bữa nay ta xem tiếp những loài cây trái, hoa cỏ có tên liên quan đến gà.

Trước tiên là nhắc lại cây/trái trứng gà đã kể ra trong bài trước (Khi cây... đẻ trứng)

4 trên 10 nhân viên dùng AI hàng tuần

PwC (PricewaterhouseCoopers) là một trong bốn công ty kiểm toán và tư vấn hàng đầu thế giới (thuộc nhóm Big 4, cùng với Deloitte, EY và KPMG). Ngoài nhiệm vụ kiểm toán PwC thường xuyên thực hiện các nghiên cứu và báo cáo quy mô toàn cầu (như PwC Global Working Survey hoặc CEO Survey) nhằm mục đích tư vấn Quản trị & Chiến lược. Báo cáo sau đây do PwC thực hiện khảo sát trên 49.364 người lao động ở 48 quốc gia từ tháng 5 đến tháng 6 năm 2026. Nội dung khảo sát nhằm xác định thực trạng áp dụng AI tại nơi làm việc và những rào cản chính ngăn cản nhân sự tiếp cận công nghệ này.

Biểu đồ sau đây cho thấy hiện trạng sử dụng AI của người lao động trên toàn thế giới trong 12 tháng qua.

Có những loài cây mang tên Bò

Khi tò mò tìm hiểu, tui thấy có rất nhiều loài cây mang tên chó, mèo, heo... Tui nghĩ cũng sẽ có rất nhiều loài cây có tên liên quan đến con bò. Vậy mà ngạc nhiên chưa, ChatGPT chỉ tìm được một loài cây có tên bò thôi. Đó là cây móng bò.

Cây móng bò ở công viên Nguyễn văn Trị, phường Trấn Biên, Đồng Nai

Khách đến chơi nhà

Nhà tôi bên chiếc cầu soi nước

Em đến tôi một lần

(Bến Xuân - Văn Cao)

Nhà tui không phải bên chiếc cầu soi nước, trước mặt nhà tui là một rừng cây xanh tốt, có những trũng nước. Ở đó bọn ếch nhái sinh sống rất nhiều. Vào mùa mưa như hiện giờ, chúng thường lang thang ra khỏi đám rừng để... vô nhà tui chơi.

Đám rừng phía trước nhà tui

Có những loài cây mang tên Heo

Khi nghĩ về những loài cây có tên liên quan đến heo/lợn, tui nghĩ ngay tới tên hoa cứt lợn.

Đây là hình ảnh những bông hoa sắc màu tươi tắn ở khu du lịch Bửu Long. Chắc hầu hết mọi người đều nhận ra đó là bông ngũ sắc, hay còn gọi là bông trâm ổi. Đó là 2 cái tên thông dụng (ở miền Nam - tui nghĩ vậy, vì tui nghe mọi người kêu tên này nhiều nhất).

Tiếp nhận tin tức thông qua các công cụ AI

Hồi xưa, để biết tin tức ngưới ta đọc báo giấy. Khi Internet phát triển, người ta đọc tin tức qua mạng. Mạng ở đây có thể là báo mạng, cũng có thể là mạng xã hội hoặc các nguồn khác. Bây giờ, người ta có một cách để tiếp nhận tin tức nữa. Đó là thông qua các công cụ AI.

Thế nào là tiếp nhận tin tức thông qua các công cụ AI?

• Đọc tin truyền thống: Bạn truy cập trực tiếp vào các trang báo (VnExpress, Tuổi Trẻ, BBC, CNN...), coi TV, nghe đài, hoặc lướt mạng xã hội (Facebook, X/Twitter) và bấm vào các đường link bài viết.

• Đọc tin qua AI: Thay vì phải nhấp vào từng bài báo, AI đóng vai trò như một "biên tập viên riêng", tự động đọc hàng chục bài báo, lọc ra ý chính và trình bày lại dưới dạng một đoạn văn ngắn hoặc danh sách gạch đầu dòng cho bạn đọc ngay.

Tóm lại: Tiếp nhận tin tức thông qua các công cụ AI là dùng AI như một bộ lọc và một người tóm tắt tin tức trung gian để cập nhật thông tin.

Thái độ hoài nghi về AI lấn át sự hào hứng

Mặc dù ngành công nghệ tin chắc rằng sự trỗi dậy của AI là một bước ngoặt sẽ thay đổi vận mệnh nhân loại, nhiều người vẫn hoài nghi liệu hướng đi mới này có thực sự đúng đắn hay không. Tốc độ AI đang dần xâm nhập vào các khía cạnh trong cuộc sống—dù chúng ta có muốn hay không—là điều khiến nhiều người đặc biệt lo ngại.

Statista Consumer Insights vừa thực hiện một cuộc khảo sát tại Mỹ để tìm hiểu xem cảm xúc của người Mỹ với AI như thế nào. Khảo sát thực hiện từ tháng 1 đến tháng 7/2026 với 7326 người trưởng thành (18 - 64 tuổi) tại Mỹ.

Trong biểu đồ kết quả khảo sát này, những ô màu tím biểu thị sự hoài nghi, những ô màu xanh biểu thị sự hào hứng với AI.

Có những loài cây mang tên Mèo

Trong số các loài thực vật mang tên động vật thì tên Chó xuất hiện nhiều nhất. Sau Chó thì chắc là Mèo. Và nói đến loại cây mang tên Mèo thì nhiều người nghĩ ngay đến cây Mắt mèo, thứ cây gây ngứa gắn liền với tuổi học trò nghịch ngợm.

Thật ra có tới 2 loại cây được gọi là Mắt mèo, trái dài có lông nhìn gần giống nhau. 

Thứ nhất là cây mắt mèo còn được gọi là mai dương, tên khoa học là Mimosa pigra, lá và hoa giống cây mắc cỡ. Cây này không gây ngứa hoặc ngứa rất ít. 

Cây mắt mèo - mai dương - Mimosa pigra, mọc hoang ở gần nhà tui

Có những loài cây mang tên Chó

Sau việc tìm hiểu các loài thực vật có tên liên quan tới trứng tui mới phát hiện rằng
thực vật (kể cả cây, bông, trái) mang tên liên quan tới động vật nhiều lắm. Chắc phải đến vài trăm. Chúng nhiều đến mức tui thấy không thể liệt kê hết trong một bài viết mà phải chia ra thành nhiều bài, mỗi bài kể đến các loài thực vật có tên liên quan đến một loài động vật nhất định mà thôi.

Trước hết, trong bài này tui lục lọi tìm kiếm các loại thực vật có tên liên quan tới Chó. Xin kể ra như sau:

1. Cây chó đẻ: Đây là cái tên quen thuộc mà tui nghĩ tới đầu tiên. Cây này có tên đẹp là diệp hạ châu, vốn là loại cây thuốc nam quen thuộc (Phyllanthus urinaria), có hạt tròn nhỏ mọc dưới lá. Nghe nói có tên như vậy vì chó mẹ sau khi đẻ thường nhai lá cây này như một vị thuốc.

Tui đang mân mê lá cây chó đẻ

Khi cây... đẻ trứng

Khi nhắc đến cây trứng cá, tui bỗng nhớ tới một loài cây biết... đẻ trứng khác. Đó là cây trứng gà.

Trứng gà tức lê ki ma. Trái này xưa giờ tui vẫn kêu là ô ma, tên lê ki ma nghe nhiều qua bài hát Mùa hoa lê ki ma nở, còn tên trứng gà ít nghe hơn. Nghe nói rằng người ta gọi trái lê ki ma là trái trứng gà vì khi chín trái có màu sắc và hương vị giống tròng đỏ trứng gà khi đã luộc chín.

Trái trứng gà - lê ki ma

Vĩnh biệt cây trứng cá - Võ Hồng

Vĩnh biệt cây trứng cá là một truyện ngắn cảm động của Võ Hồng nói về đời sống gia đình, mà cụ thể là gia đình nhỏ bé của ông sau khi người vợ qua đời. Không biết ông sáng tác truyện này năm nào và in lần đầu tiên vào năm nào. Chỉ biết bản sau đây được trích từ tập Vùng trời thơ ấu, do NXB Trẻ xuất bản năm 1995. Trong tập sách này, Võ Hồng ghi: “Một số các truyện trong tập này, tác giả đã viết và đã đăng trên các tạp chí ở miền Nam trong giai đoạn 1960–1971.”

Trong truyện, tác giả để những kỷ niệm cụ thể của tuổi thơ tích tụ quanh cây trứng cá, rồi khi cây bị chặt, người đọc cảm thấy như một phần tuổi thơ cũng bị chặt theo.

Căn cứ theo nội dung truyện, nếu ta xem đây là tự truyện của tác giả và nhân vật tôi trong truyện là con gái út của ông thì thời điểm trồng cây trứng cá cô gái này 3 tuổi, đó là năm 1957. Thời điểm chặt cây trứng cá là 15 năm sau, tức 1972.

Phạm Hoài Nhân

Nhà văn Võ Hồng bên cạnh cây trứng cá, năm 1969. Nguồn ảnh: Vietsciences

Ôi, nhành cây trứng cá, tuổi thơ mau quá!

Vì nhiều lý do, cây trứng cá được coi là loài cây gắn liền với ký ức tuổi thơ của nhiều người. Không phải thiêng liêng như cây đa đầu làng, không dàn trải mênh mang như lũy tre ôm ấp xóm quê, cây trứng cá... không là gì cả nhưng len lỏi trong từng nỗi nhớ trẻ con.

Cây trứng cá xuất hiện khá nhiều trong văn học nghệ thuật. Ta hãy cùng thông qua vài hình ảnh này để tìm hiểu xem cây trứng cá đã sống trong lòng người như thế nào.

Cây trứng cá ở gần nhà tui

Cây trứng cá: Nên coi là siêu thực phẩm hay loài xâm lấn thầm lặng?

Tui đang tính viết tiếp một bài về cây trứng cá với chủ đề cây trứng cá gắn liền với tuổi thơ của nhiều người, thì bỗng nhiên đọc được một bài viết nêu lên vấn đề cây trứng cá là một loài cây xâm lấn, cần hạn chế.

Bài viết của Rachel Winks đăng trên CABI Digital Library ngày 15/8/2025, trong đó tác giả nêu rõ: Mặc dù cây trứng cá chưa trở thành một vấn đề phổ biến nghiêm trọng nhưng các chuyên gia y tế thực vật coi nó là một loại cỏ dại môi trường. Các quốc gia như Puerto Rico và Singapore liệt kê loài này là loài xâm lấn.

Thấy thông tin này khá thú vị, tui xin đăng lại tại đây để mọi người cùng tham khảo trước khi viết tiếp về "Ơi, nhành cây trứng cá, tuổi thơ mau quá!"

Cây Jamaican cherry (trứng cá) là siêu thực phẩm hay loài xâm lấn?

Cây Jamaican cherry (tức cây trứng cá, tên khoa học Muntingia calabura) có thể được xem là nguồn cung cấp dinh dưỡng dồi dào. Trái của loài cây này được đánh giá cao nhờ những lợi ích tiềm năng đối với sức khỏe, do chứa hàm lượng lớn chất chống oxy hóa, chất xơ và các loại vitamin thiết yếu. Tuy nhiên, bản thân loài cây này lại có nguy cơ xâm lấn; chúng có khả năng phát tán nhanh chóng tại các môi trường sống mới (nơi không phải là quê hương bản địa) và gây hại cho hệ sinh thái tại địa phương.

Trái trứng cá chín trên cành cây. Nguồn ảnh: iStock

Bẻ một nhành cây, nhành cây trứng cá...

Có một loại trái cây ăn khá ngon, vị ngọt ngọt, mùi thơm thơm, con nít rất khoái ăn (người lớn và già như tui cũng khoái) nhưng không thể mua được. Lý do là... không ai bán, cho dù mua ngoài chợ, mua trong siêu thị hay mua online.

Trái này tròn tròn, nhỏ như viên bi. Cây mọc ở rất nhiều nơi tại miền Nam, đặc biệt ở khu vực gần nhà tui nhiều lắm, hái ăn thoải mái.

Đó là cây trứng cá.

Gà thùng rác ở Sydney

Ngay trong buổi sáng đầu tiên ở Sydney, tui đã hết sức ngạc nhiên thấy ở khu vực sân nơi mình ở có mấy con chim to như con cò lững thững đi tới đi lui. Tui chỉ Bùm và hỏi:

• Chim nhà ai nuôi hả con?

• À, không phải đâu ba. Đó là con Ibis, nó sống tự do chớ không có ai nuôi hết. Ở đây người ta còn kêu nó là Bin Chicken, tức là gà thùng rác, vì nó thường bươi thùng rác để kiếm ăn.

Ibis đi lững thững tự nhiên ở khoảng sân bên đường

DAU (Daily Active User) và độ kết dính DAU/MAU

Khi đã nói về Số người dùng hoạt động hàng tháng MAU (Monthly Active Users), ta không khỏi nghĩ đến Số người dùng hoạt động hàng ngày DAU (Daily Active Users).

DAU là gì?

Các công ty quan tâm đến Active Users hơn là Users đơn thuần, kể cả Monthly Active Users lẫn Daily Active Users 

DAU (Daily Active Users) là chỉ số quan trọng để đo mức độ sử dụng thực tế của một nền tảng số. MAU trả lời câu hỏi “Có bao nhiêu người sử dụng trong một tháng?”, còn DAU trả lời câu hỏi “Hôm nay có bao nhiêu người thực sự quay lại sử dụng?”

Tương tự MAU, DAU là số lượng người dùng duy nhất (Unique Users) có thực hiện ít nhất một hành động có ý nghĩa trên một ứng dụng hoặc nền tảng trong một ngày.

MAU - một chỉ số quan trọng trong Nền Kinh tế Chú ý

Trước đây, người ta thường xem xét độ lớn, độ bao phù của một phần mềm/ứng dụng bằng cách xác định số người dùng (User). Người dùng ở đây được xác định là người đã đăng ký (Register) sử dụng phần mềm/ứng dụng đó.

Thế nhưng dần dần người ta thấy rằng đánh giá số người dùng bằng số người đã đăng ký là không hợp lý. Bởi vì có những người đăng ký nhưng không xài (thí dụ khi ứng dụng được ra mắt quảng cáo rầm rộ thì người ta đua nhau đăng ký để dùng thử nhưng ngay sau đó thì quên luôn, hoặc một minh họa rõ nhứt là khi ai đó mua một điện thoại mới thì người bán đã cài đặt và đăng ký sẵn trên điện thoại ấy khá nhiều app nhưng người dùng không hề rớ tới). Cũng có thể người ta xài, nhưng một thời gian sau thì bỏ vì thị trường xuất hiện cái khác, hay hơn; app cũ vẫn còn để đó, có nghĩa là vẫn tính 1 user.

Nền kinh tế sự chú ý

Tài sản của người là vàng bạc, đất đai, nhà cửa (có người nhắc: còn kim cương nữa, mới khoe um sùm kìa. Ờ đúng, cứ đưa nó vô nhóm vàng bạc, đại khái vậy), v.v... Vài chục năm nay, nhất là những năm gần dây nổi lên một loại tài sản khác, có giá trị rất lớn: đó là Sự chú ý. Nó hình thành nên một nền kinh tế mới: Nền kinh tế Sự Chú Ý (Attention Economy).

Xin chào mừng đến với Nền kinh tế sự chú ý

Nghe thì có vẻ xa lạ, nhưng thật ra hầu như tất cả chúng ta đều đã và đang tham gia vào nền kinh tế sự chú ý. Vậy nó là gì?

Truyền thuyết Bà Rịa và địa danh Bà Rịa

Nguyễn Đình Thống là một nhà nghiên cứu lịch sử chuyên sâu về Nam Bộ, đặc biệt là lịch sử Bà Rịa – Vũng Tàu và Côn Đảo. Ông có học vị Tiến sĩ khoa học lịch sử, từng công tác tại Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy Bà Rịa – Vũng Tàu và giữ vai trò lãnh đạo trong Hội Khoa học Lịch sử tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu. Hiện nay ông là phó chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử TPHCM.

Bài viết công phu về Truyền thuyết Bà Rịa và địa danh Bà Rịa sau đây của ông đã được trình bày trong hội thảo khoa học về nhân vật Bà Rịa và ngôi mộ bà Rịa ở Long Điền, đăng lại trên tạp chí Thông tin Khoa học Công nghệ Bà Rịa - Vũng Tàu số 4-1998, sau đó được nhiều nguồn khác đăng lại như Tạp chí Xưa & Nay, Khoa Văn học trường Đại học KHXN & NV TPHCM... Nội dung bài viết sau đây được dẫn lại từ website Khoa Văn học trường Đại học KHXN & NV TPHCM ngày 21/9/2012.

---

“Bà Rịa ở địa đầu biên giới trấn Biên Hòa, là đất có danh tiếng, cho nên các phủ phía Bắc có câu ngạn rằng, “cơm Nai Rịa - cá Rí Rang” ấy là lấy xứ Đồng Nai mà Bà Rịa đứng đầu mà bao gồm cả Bến Nghé, Sài Gòn, Mỹ Tho, Long Hồ vậy”. Sách Gia Định thành thông chí của Trịnh Hoài Đức đã chép như vậy. Gần đây, tin tức về những hoạt động thiết thực kỷ niệm 300 năm Đồng Nai - Biên Hòa, 300 năm Sài Gòn, thành phố Hồ Chí Minh khiến các độc giả Bà Rịa - Vũng Tàu cũng thảo luận thật sôi nổi một vấn đề: lịch sử hình thành vùng đất Bà Rịa - Vũng Tàu và nguồn gốc địa danh Bà Rịa. Sau cuộc tranh luận hết sức sôi động suốt một ngày ròng tại cuộc Hội thảo khoa học ngày 25-9-1998 do Ủy ban nhân dân tỉnh tổ chức về Nhân vật chí tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu, chúng tôi lại được tham dự cuộc hội thảo rất thú vị về ngôi mộ bà Nguyễn Thị Rịa do huyện ủy Long Đất tổ chức ngày 7-10-1998 tại xã Tam An, truyền rằng đó là nơi bà có công khai hoang, lập làng và bà mất ở đấy. Và quả là ít có một nhân vật lại có trong nhiều truyền thuyết như Bà Rịa.

Cổng khu di tích Mộ Bà Rịa. Ảnh: Báo Thanh niên

Mộ Bà Rịa ở Long Điền

Ở Long Điền có khu di tích Mộ Bà Rịa. Nơi đó có mộ của bà Nguyễn thị Rịa, - được cho là người mà tên đã được đặt cho vùng đất Bà Rịa - có đền thờ bà và có tượng đài kỷ niệm.

Lăng mộ tướng quân Châu văn Tiếp ở Hắc Lăng

Danh tướng Châu văn Tiếp - một trong Gia Định tam hùng thời chúa Nguyễn Ánh - quê quán ở Phù Mỹ, Bình Định (là quê nội tui luôn đó nghen!), sinh sống ở Phú Yên, theo Nguyễn Ánh bôn ba chinh chiến khắp nơi, rồi tử trận tại Vĩnh Long. Ấy vậy nhưng ngôi mộ của ông không nằm ở bất cứ nơi nào trong các nơi kể trên, mà nằm ở Hắc Lăng, thuộc huyện Long Điền, tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu cũ. Khi đến viếng mộ ông ở Hắc Lăng, tui thắc mắc điều này lắm.

Mộ tướng quân Châu văn Tiếp. Dòng chữ trên bia là Lâm Hải quận công Chu Văn Tiếp chi mộ. Ảnh: Phạm Hoài Nhân

Châu văn Tiếp trong Sông Côn mùa lũ

Nhắc đến sự xuất hiện của nhân vật Châu văn Tiếp trong tiểu thuyết lịch sử không thể bỏ qua tiểu thuyết Sông Côn mùa lũ của Nguyễn Mộng Giác. Trong bộ Gia Long tẩu quốc của Tân Dân Tử, Châu văn Tiếp được lý tưởng hóa thành một con người nghĩa khí, trang dũng tướng võ nghệ cao cường, thậm chí là một vị thần trên thượng giới được đầu thai xuống trần để phò vua giúp nước. Trong Tây Sơn tam kiệt của Vũ Thanh, Châu văn Tiếp là hào kiệt của một gia tộc võ học lẫy lừng, người kế thừa dòng họ võ tướng này nhưng chọn con đường khác với nhà Tây Sơn. Còn trong Sông Côn mùa lũ của Nguyễn Mộng Giác, Châu văn Tiếp chỉ là một nhân vật khá nổi trội trong dòng chảy lịch sử với những chọn lựa đúng sai (mà dưới góc nhìn của tác giả tiểu thuyết thì sai nhiều hơn) và ưu nhược điểm của mình.

Bìa sách Sông Côn mùa lũ, NXB Hội Nhà văn, bản phát hành năm 2017

Cao thủ võ lâm Châu văn Tiếp qua tiểu thuyết võ hiệp

Trong bài trước, tui đã kể chuyện danh tướng Châu văn Tiếp qua bộ tiểu thuyết lịch sử Gia Long tẩu quốc - Hoàng tử Cảnh như Tây - Gia Long phục quốc của Tân Dân Tử, xuất bản đầu thập niên 1930. Bữa nay xin kể tiếp chuyện cao thủ võ lâm Châu văn Tiếp qua bộ tiểu thuyết lịch sử Tây Sơn tam kiệt của Vũ Thanh, xuất bản đầu thập niên 2010.

Trước hết xin được nói qua về tác giả Vũ Thanh và bộ tiểu thuyết Tây Sơn tam kiệt

Vũ Thanh và bộ tiểu thuyết Tây Sơn tam kiệt

Tác giả Vũ Thanh ký tặng sách ở TPHCM. Ảnh: Vũ Thanh

Chuyện tình của tướng quân Châu văn Tiếp qua... tiểu thuyết

Châu văn Tiếp là một danh tướng, một khai quốc công thần thời chúa Nguyễn Ánh. Ông đã từng được người đời xưng tụng là một trong Gia Định Tam Hùng (hai người còn lại là Võ Tánh và Đỗ Thanh Nhơn). Với vai trò nổi bật, trong những câu chuyện lịch sử về Gia Long - Nguyễn Ánh, hành trạng của Châu văn Tiếp được nhắc đến rất nhiều. Ở đây tui muốn nhắc đến một bộ tiểu thuyết như vậy. Đó là bộ truyện lịch sử về vua Gia Long của Tân Dân Tử.

Lăng mộ Châu văn Tiếp ở Hắc Lăng, Long Điền

Châu văn Tiếp - Dấu xưa của một danh tướng

Từ Bà Rịa đi theo quốc lộ 55 về hướng Long Điền, đến chợ An Ngãi rẽ phải theo con đường nhỏ khoảng 1 km người ta sẽ bắt gặp một khu lăng mộ bề thế. Đó là Lăng Quận công Châu văn Tiếp.

Lăng quận công Châu văn Tiếp. Ảnh: Phạm Hoài Nhân

Cách đó không xa, khoảng 500 met theo đường đi bộ là một ngôi đình trang nghiêm. Đó là đình thần Hắc Lăng, thờ 2 vị thần là Châu văn Tiếp và Nguyễn Diên.

Khi những ông già tiếp cận Internet

Một báo cáo khá lạc quan của Việt Nam cho biết: Tính đến đầu năm 2026, nhóm người trên 60 tuổi không còn đứng ngoài cuộc chơi công nghệ mà đã trở thành một phần quan trọng của "dòng chảy số". Tỷ lệ tiếp cận tăng cao với khoảng 9,8% người dùng Internet tại Việt Nam thuộc nhóm trên 65 tuổi.

Vì là người dùng Internet tại Việt Nam thuộc nhóm trên 65 tuổi, kéo theo đó là bạn bè của mình cũng thuộc nhóm người này, nên tui nảy ra ý muốn tìm hiểu xem thực chất của báo cáo này có đúng như vậy không.

Ông già và biển cả: Ta già nhưng há sợ AI?

Tui sẽ kết thúc chuỗi bài dài nhằng bàn về việc người già tiếp cận Internet này bằng chủ đề "cận đại" nhất: Người già với AI.

Người già có dùng AI không?

Dòng chảy công nghệ với AI là chủ đạo đang len lỏi vào mọi ngóc ngách của cuộc sống và ảnh hưởng rất lớn đến nhiều người. Thế nhưng có vẻ như người già đang nằm ngoài dòng chảy này, bởi vì họ đã về hưu nên không sợ thất nghiệp do AI thay thế công việc của mình, không bận tâm tìm hiểu về AI để khỏi lạc hậu với thời đại.

Có lẽ chỉ khoảng 10% hoặc cao lắm là 15% số người già có trực tiếp sử dụng các ứng dụng AI như ChatGPT, Gemini để ra lệnh cho máy. Thường thì họ sử dụng AI cho các mục đích sau:

• Sử dụng ChatGPT/Gemini làm "Bách khoa toàn thư": Thay vì tra Google và phải tự tổng hợp từ nhiều nguồn, người già chủ động dùng AI để hỏi về kiến thức lịch sử, ý nghĩa các điển tích, hoặc nhờ tóm tắt các bài báo dài.

Chợ ở đường lên chùa

Chùa Cổ Thạch là một ngôi chùa cổ, khai sơn từ năm 1835, nằm trên một ngọn đồi cao khoảng 64 m, cạnh bãi biển Cà Dược. Nơi đây không chỉ là một ngôi chùa mà là một quần thể kiến trúc, am, điện, cốc được xây dựng rải rác, liên hoàn trên khu đồi đá rộng hơn 4 hecta. Ngôi chính điện nằm xen lẫn với những tảng đá to dựng đứng, kế đó là các nhà thiền, từ đường, nhà tổ, gác chuông, lầu trống, am cốc thờ tự... Đây là điểm tham quan hấp dẫn du khách, đặc biệt là những người đến bãi biển Cổ Thạch để ngoạn cảnh, tắm biển.

Đường lên chùa

Ông già và biển cả: Người già chơi Facebook

Theo đúng định nghĩa chuyên môn thì mạng xã hội bao gồm nhiều thứ, không chi Facebook mà còn cả TikTok, YouTube, Zalo... Thế nhưng vì Facebook là thứ lâu năm nhất, được biết đến nhiều nhất và chắc là được người già sử dụng nhiều nhất nên ở đây tui chỉ xem xét Facebook để làm đại diện cho mạng xã hội nghen.

Một video clip hướng dẫn người già sử dụng Facebook. Nguồn MVVP TV.

Có lẽ sau Zalo và YouTube, Facebook là ứng dụng được người già tham gia hào hứng nhất. Tuy nhiên, hành vi và mục đích sử dụng Facebook của người già có sự khác biệt rất rõ rệt so với giới trẻ.

Bàng biển

Ảnh: Phạm Hoài Nhân

Hình trên chụp ở ven biển Cổ Thạch, phường Tuy Phong, tỉnh Lâm Đồng (ấy, viết cho đúng với địa danh hành chính bây giờ, chớ viết cho quen thuộc dễ hiểu thì là ở huyện Tuy Phong, tỉnh Bình Thuận).

Cây trong hình là cây bồng bồng (có khi còn gọi là lá hen hay bàng biển), tên khoa học là Calotropis gigantea, thuộc họ Thiên lý (Asclepiadaceae).

Tại Việt Nam, cây mọc hoang rất nhiều ở vùng đồi cát ven biển các tỉnh miền Trung và Nam Trung Bộ. Những hình này cũng chụp ở ven biển Cô Thạch.

Ông già và biển cả: Coi TV thời Internet

Cùng với Zalo, YouTube là ứng dụng mà người già ở Việt Nam sử dụng nhiều nhất. Bởi vì nó dễ xài, về hưu rồi nhiều thời gian rảnh mở YouTube lên coi để giải trí. YouTube còn có ưu thế hơn nhiều ứng dụng khác ở chỗ nó có thể xem được trên smart TV.

Ảnh minh họa. Nguồn: crestwoodmanoronline.org

Thử làm một cái khảo sát nhỏ coi người già ở Việt Nam sử dụng YouTube ra sao nghen.

Rừng phong thu đã nhuốm màu quan san

Lá phong trên quốc kỳ Canada

Nhắc đến lá phong, người ta lại nghĩ ngay tới Canada. Bởi vì chiếc lá phong là biểu tượng chính thức trên quốc kỳ Canada, được phê duyệt năm 1965).

Có nhiều lý do khiến cho chiếc lá phong xuất hiện trên quốc kỳ Canada, nhưng tui sẽ không bàn ở đây. Điều tui muốn nhắc là cây phong là cây bản địa cực kỳ đặc trưng của Canada.

Trên thế giới có khoảng 150 loài phong thì Canada sở hữu ít nhất 10 loài phong bản địa mọc tự nhiên. Trong đó nổi tiếng nhất là loài Sugar Maple (Acer saccharum - Phong đường), nguồn cung cấp siro phong nổi tiếng thế giới.

Ông già và biển cả: Không biết gì, nhưng biết Zalo

Trong số các ứng dụng Internet mà các ông già bà cả biết và thường dùng nhất có lẽ là ứng dụng nhắn tin, gọi điện mà tiêu biểu là Zalo và ứng dụng xem video mà tiêu biểu là YouTube. Một thứ dùng để liên lạc, một thứ dùng để giải trí, cái nào cũng thường xuyên cần thiết trong cuộc sống người già. Trong bài này ta hãy xét trước đến các ứng dụng nhắn tin, gọi điện.

Các ứng dụng cung cấp dịch vụ tin nhắn, cuộc gọi thoại/video dựa trên nền tảng mạng Internet chứ không thông qua hạ tầng mạng viễn thông truyền thống (như SMS hay cuộc gọi SIM thông thường) được gọi chung là ứng dụng OTT (Over-The-Top application). Ấy là ta dùng đúng thuật ngữ chuyên môn để gọi cho đúng và ngắn gọn thôi, chớ mấy ông già (và không chỉ ông già) chỉ dùng các ứng dụng ấy thôi chớ không hề biết cái tên OTT của nó.

Cho đến nay, Zalo là ứng dụng OTT được dùng phổ biến nhất tại Việt Nam

Dễ hiểu vì sao các OTT được dùng nhiều, vì nhu cầu liên lạc của mọi người rất lớn. mà qua OTT tiền cước phí là bằng 0 so với cước điện thoại.

Lão tiền bối đến Lạc Hư cổ trấn

Đà Lạt ngày nay có rất nhiều điểm du lịch mới (và điểm du lịch cũ được làm mới) khiến những người quyến luyến với Đà Lạt xưa sẽ ngỡ ngàng và tiếc nhớ khi tìm về chốn cũ.

Một trong những xu hướng tạo nên điểm du lịch mới là tạo nên các phim trường để du khách - nhất là giới trẻ - tới để check in, chụp hình sống ảo. Người hoài cổ tới đây sẽ thất vọng khi những gì xa xưa gắn với kỷ niệm của mình đã không còn nữa và buông lời chê trách: Tất cả đều là giả tạo! Thế nhưng với người trẻ, đây là những khung cảnh, những khung hình đẹp tuyệt vời.

Lạc Hư cổ trấn. Ảnh: Phạm Hoài Nhân

Trảng nước

Ở Đồng Nai có nhiều địa danh có chữ Trảng, như: huyện Trảng Bom, phường Trảng Dài (thuộc TP Biên Hòa cũ), ấp Trảng Táo (thuộc huyện Xuân Lộc cũ). Ngoài Đồng Nai thì có huyện Trảng Bàng (cũ) ở Tây Ninh.

Tự điển tiếng Việt (Viện Ngôn ngữ học) định nghĩa: Trảng là khoảng đất rộng giữa rừng hoặc giữa hai khu rừng. Bùi Đức Tịnh (trong Lược khảo nguồn gốc địa danh Nam bộ) thì giải thích: Trảng là chỗ trống trải vì không có cây mọc, ở giữa một khu rừng hay bên cạnh một khu rừng.

Ông già và biển cả: Book Grab cho ông già

Lão Đại sử dụng xe công nghệ như thế nào?

Ngay từ khi mới có xe công nghệ, Lão Đại bạn tui đã dứt khoát tuyên bố sẽ không sử dụng phương tiện di chuyển này. Lý do thứ nhất, theo như Lão nói là giá cước của nó chắc chắn sẽ rất cao so với xe ôm, bởi vì thay vì trả tiền trực tiếp cho thằng cha xe ôm nay lại phải qua trung gian cái "thằng công nghệ" nữa khiến giá thành đội lên. Lý do thứ hai là dù quãng đường ngắn xe sẽ chạy vòng vòng để tính tiền cước của mình cao (?).

Đội quân xe công nghệ tại Việt Nam hiện nay vô cùng đông đúc, thế nhưng số người già tự đặt xe cho mình lại rất ít.

Ông già và biển cả: Đường đi trong miệng hay trong Google Maps?

Ở Việt Nam, mọi người xài Google Maps thường xuyên như ăn cơm bữa

Google Maps là một trong những ứng dụng thịnh hành nhất trên thế giới, với lượng người dùng hàng tháng (MAU: Monthly Active User) đạt trên 2 tỷ người. Với dân số thế giới đạt khoảng 8,3 tỷ người, tỷ lệ MAU của Google Maps chiếm khoảng 24% dân số toàn cầu.

Ở Việt Nam, số người dùng hoạt động hàng tháng của Google Maps đạt khoảng 45 - 48 triệu người. Với quy mô dân số Việt Nam hơn 102 triệu người, MAU của Google Maps tại Việt Nam chiếm khoảng 44% - 47% tổng dân số, gần gấp đôi tỷ lệ trung bình của thế giới.

Chế độ xem đường phố (street view) của Google Maps tại Quảng trường Sông Phố, Biên Hòa

Ông già và biển cả - Thanh toán online và thương mại điện tử (2)

Lão Đại như đã kể trong bài trước là một trường hợp hơi quá đáng (nhưng có thiệt 100% chớ không phải tui bịa ra), số còn lại không đến nỗi dị ứng với thanh toán online và thương mại điện tử như vậy nhưng rất ngại ngùng khi phải tiếp xúc với chúng.

Không có số liệu thống kê chính thức, nhưng theo quan sát của riêng tui với bạn bè đồng trang lứa (trên 65 tuổi) thì ít nhất là 70 - 80% trong số họ không mặn mà hoặc không biết dùng thương mại điện tử. Theo tui có 3 lý do dẫn đến tình trạng này: không quen, không thích và sợ.

Ảnh minh họa tạo bởi Gemini

Ông già và biển cả - Thanh toán online và thương mại điện tử

Trong những câu chuyện tui sắp kể từ đây, nhân vật ông già là những người tui quen, tui biết hoặc chỉ tình cờ gặp, tui gọi chung bằng một tên là Lão Đại cho tiện nghen.

Lão Đại đã về hưu rồi. Lương hưu được chuyển khoản vô tài khoản cá nhân của ổng. Như vậy, ít nhiều gì cũng có dính chút tới Internet, như người ta nói "có tiếp cận Internet".

Đi uống cafe với Lão Đại, tui hỏi ổng: Thu nhập (lương hưu) được chuyển vô tài khoản rồi, vậy chắc tiêu xài anh cũng thanh toán online hết hả?

Ông già và biển cả - Thanh toán online và thương mại điện tử. Minh họa của ChatGPT

Nghĩ về 3 ngôi Chùa Bà Châu Đốc

Ở Việt Nam có tới 3 ngôi Chùa Bà Châu Đốc. Ngôi có thể coi là Chùa Bà Châu Đốc nguyên gốc chính là ngôi ở Châu Đốc, dưới chân núi Sam. Chùa Bà Châu Đốc 2 ở Nhà Bè và Chùa Bà Châu Đốc 3 ở quận 9 (các địa danh hành chánh Châu Đốc, Nhà Bè, quận 9 nói theo tên cũ cho dễ hình dung, lát nữa sẽ ghi địa chỉ mới cho chính xác).

Điều thú vị là cả 3 ngôi Chùa Bà Châu Đốc này không có ngôi nào thật sự là Chùa Bà Châu Đốc hết, kể cả ngôi Chùa Bà Châu Đốc zin!

Miếu Bà Chúa Xứ Núi Sam - Châu Đốc. Ảnh: Phạm Hoài Nhân