Nhà văn Nguyễn Mộng Giác và trường thiên tiểu thuyết Sông Côn mùa lũ
Nhà văn Nguyễn Mộng Giác sinh năm 1940 tại Tây Sơn, Bình Định. Ông tốt nghiệp Đại học sư phạm Huế, dạy học tại Huế, Quy Nhơn rồi làm Trưởng ty Giáo dục tại Quy Nhơn, sau đó là chuyên viên nghiên cứu giáo dục tại Sài Gòn trước 1975.
Ông bắt đầu viết năm 1971, cộng tác với các tạp chí Bách Khoa, Văn, Thời Tập, Ý Thức… và đã xuất bản một số tác phẩm ở miền Nam trước 1975. Ông đoạt giải thưởng Văn Bút Quốc Tế Pen Club 1974.
Sau 1975 Nguyễn Mộng Giác đi cải tạo mấy năm. Ông vượt biển năm 1982 đến Indonesia, tị nạn và định cư tại Hoa Kỳ cuối năm 1982, tại đây ông tiếp tục viết và đã cho xuất bản nhiều tác phẩm.
Năm 1986, Nguyễn Mộng Giác giữ địa vị chủ biên tạp chí Văn học ở California, Hoa Kỳ suốt 19 năm. Ông là một trong những nhà văn hàng đầu xây dựng nên nền văn học Việt Nam hải ngoại.
Sông Côn mùa lũ là trường thiên tiểu thuyết lịch sử lớn nhất và cũng được xem là tác phẩm tiêu biểu nhất của Nguyễn Mộng Giác. Tác phẩm dài hơn 2.000 trang, gồm 101 chương, chia thành 7 phần, lấy phong trào Tây Sơn và đặc biệt là cuộc đời Nguyễn Huệ – Quang Trung làm trục chính. Câu chuyện bắt đầu khoảng năm 1765, khi giáo Hiến cùng gia đình rời Phú Xuân vào Quy Nhơn, và kết thúc năm 1792, khi Nguyễn Huệ qua đời.
Điểm đáng chú ý là đây không phải một tiểu thuyết chỉ kể các trận đánh của Tây Sơn. Nguyễn Mộng Giác dùng gia đình giáo Hiến, ba anh em Nguyễn Nhạc – Nguyễn Huệ – Nguyễn Lữ và hàng loạt nhân vật lịch sử để tái dựng toàn bộ đời sống xã hội, văn hóa, tư tưởng và tâm lý con người trong gần ba thập niên cuối thế kỷ XVIII. Nguyễn Huệ hiện lên không đơn thuần như một vị tướng mà như một con người có đời sống tình cảm, có quan hệ với giới trí thức và có quá trình hình thành nhân cách.
Gần 10 năm sau, khi Nguyễn Mộng Giác đã sang Mỹ, bộ tiểu thuyết mới được Nhà xuất bản An Tiêm ở Hoa Kỳ xuất bản tại California, trong hai năm 1990–1991, thành 4 tập.
Năm 1998 Nhà xuất bản Văn học phối hợp với Trung tâm Nghiên cứu Quốc học xuất bản Sông Côn mùa lũ tại Hà Nội, 4 tập, khoảng 2.008 trang. Đây là lần đầu tiên tác phẩm được xuất bản tại Việt Nam, và sự kiện này gây chú ý đáng kể trong đời sống văn học. Đây là một tác phẩm của một nhà văn Việt Nam đang định cư ở Mỹ, từng được xuất bản ở hải ngoại, nhưng nay được một nhà xuất bản trong nước chính thức đưa trở lại với độc giả Việt Nam.
Sau lần xuất bản năm 1998, NXB Văn học còn tái bản tác phẩm này 2 lần nữa vào năm 2003 (in thành 2 tập) và 2007 (in thành 3 tập). Sau đó NXB Hội Nhà văn tái bản vào năm 2012, 2017 (3 tập). Mới đây, NXB Phụ nữ đã tái bản bộ tiểu thuyết này vào tháng 7/2026.
Sông Côn mùa lũ, tái bản năm 2026 gồm 3 tập.
Châu văn Tiếp trong Sông Côn mùa lũ
Như đã nêu trên, tiểu thuyết Sông Côn mùa lũ dùng hàng loạt nhân vật lịch sử để tái dựng toàn bộ đời sống xã hội, văn hóa, tư tưởng và tâm lý con người trong gần ba thập niên cuối thế kỷ XVIII, trong đó Châu văn Tiếp là nhân vật khá nổi trội, được khắc họa qua nhiều biến cố lịch sử quan trọng, từ một đồng minh ban đầu của Tây Sơn cho đến khi trở thành đối thủ trực diện và chịu kết cục bi thảm trên chiến trường. Các tình tiết liên quan đến ông có thể tóm lược qua các giai đoạn sau:
1. Đồng minh ban đầu và căn cứ tại Phú Yên
- Thế lực tại Phú Yên: Châu Văn Tiếp có địa bàn hoạt động tại Phú Yên, với đại bản doanh đặt tại căn cứ Trà Lạng. Lực lượng bộ hạ của ông chủ yếu là người vùng Đồng Xuân, những người thuộc đường đất Phú Yên như lòng bàn tay.
- Quan hệ ban đầu với Tây Sơn: Ban đầu, Nguyễn Nhạc xem ông là một người bạn đường ("bạn ta") vì Tiếp cũng không chịu cúi đầu quy phục triều đình Phú Xuân. Tây Sơn lúc này chỉ liên lạc với ông qua thư từ trung gian nên chưa hiểu rõ ý đồ thực sự của ông
2. Mâu thuẫn, ly khai Tây Sơn và quay sang quy hàng nhà Nguyễn
- Lòng trung quân và sự bất mãn: Châu Văn Tiếp là người có đầu óc thủ cựu, trung thành sâu sắc với nhà Nguyễn (bị xem là thuộc nhóm "chuyên sống quỳ" hay "đầu óc hẹp hòi"). Khi dự lễ rước Đông cung (Hoàng tôn Dương), Tiếp định sụp xuống vái lạy Đông cung. Tuy nhiên, vì nhận ra Nguyễn Nhạc không thành thật tôn kính Đông cung mà chỉ lợi dụng chiêu bài chính trị, Châu Văn Tiếp vô cùng bất mãn, hằn học và lặng lẽ bỏ về Phú Yên không lời từ biệt.
- Gây khó khăn cho quân Tây Sơn: Do địa bàn Phú Yên nằm dưới quyền của Tiếp nên Nguyễn Huệ không được toàn quyền quyết định khi phối hợp. Sự bất mãn của Tiếp dẫn đến việc phối hợp lỏng lẻo, khiến phòng tuyến Tây Sơn suy yếu trước quân Tống Phúc Hợp. Sau đó, ông chính thức dẫn bộ hạ ly khai, bỏ Tây Sơn để quy hàng chúa Nguyễn. Từ đây, Nguyễn Nhạc coi ông là "tên phản bội", còn Nguyễn Huệ gọi ông là "tên con buôn Đồng Xuân phản trắc"
- Quấy phá dọc miền Trung: Sau khi quy hàng nhà Nguyễn, Tiếp phất cờ "Lương sơn tá quốc" đưa quân về phối hợp với cánh quân Bến Lức đánh bại quân Tây Sơn ở Gia Định. Ông tiếp tục quấy rối suốt dọc từ Phú Yên vào đến Bình Thuận, Bình Khang. Nguyễn Huệ muốn đem quân dẹp Tiếp nhưng Nguyễn Nhạc gạt đi để ưu tiên đánh Gia Định.
- Trận Diên Khánh và rút chạy về Chà Rang: Châu Văn Tiếp được phong làm đại tướng chống Tây Sơn. Ông kéo quân từ Gia Định ra đóng tại Diên Khánh, phối hợp với Nguyễn Phúc Dụ ở Hòn Khói. Tuy nhiên, liên quân của ông bị lực lượng tượng binh của Nguyễn Huệ đánh cho tan tác, buộc Tiếp phải rút chạy về căn cứ cũ ở Chà Rang. Trong trận chiến ở Bình Thuận sau đó, ông cũng bị bộ binh Tây Sơn chặn đánh và phải bỏ chạy
- Bình Tây Đại tướng quân: Sau khi bị Nguyễn Huệ đánh bại hoàn toàn tại Gia Định, Nguyễn Ánh cùng Châu Văn Tiếp phải dắt díu nhau sang Xiêm cầu viện. Tiếp được phong làm Bình tây Đại tướng quân, nương bóng quân Xiêm để mưu đồ phục quốc.
- Trận Mang Thít và kết cục bi thảm: Vào ngày 18 tháng Mười năm Giáp Thìn (30-11-1784), Châu Văn Tiếp cùng Nguyễn Ánh đem thủy quân theo sông Mang Thít (thuộc Long Hồ) tấn công quân Tây Sơn do Phò mã Trương Văn Đa chỉ huy. Trong lúc giáp chiến quyết liệt, Châu Văn Tiếp đã "cả gan" nhảy sang thuyền của quân Tây Sơn để đánh và bị đâm chết tại chỗ. Nguyễn Ánh dù vội vã đem quân đến cứu nhưng không kịp.
Nhà văn Nguyễn Mộng Giác (1940 - 2012). Nguồn: nguyenmonggiac.com
Quan điểm và thái độ của Nguyễn Mộng Giác đối với Châu văn Tiếp
Lược qua những phần có liên quan đến Châu văn Tiếp trong Sông Côn mùa lũ, ta thấy thái độ và quan điểm của tác giả đối với nhân vật lịch sử Châu Văn Tiếp được thể hiện một cách khách quan, đa chiều qua lăng kính hiện thực tỉnh táo, không bôi đen một chiều nhưng cũng không khoan nhượng trước những lựa chọn sai lầm của nhân vật. Quan điểm này được khắc họa rõ nét qua các khía cạnh sau:
1. Phê phán sự hẹp hòi, thủ cựu và tư thế "sống quỳ":
Tác giả nhìn nhận Châu Văn Tiếp và lực lượng của ông ta là đại diện cho một tầng lớp cũ kỹ, ôm giữ lòng trung quân một cách mù quáng và bất lực trước sự biến động của thời đại. Khi Châu Văn Tiếp rời bỏ phong trào Tây Sơn để quy hàng quân nhà Nguyễn của Tống Phúc Hợp, lối tư duy này bị mô tả một cách nghiêm khắc: đó là "bọn đầu óc hẹp hòi cố chấp hoặc bọn chuyên sống quì đến nỗi run sợ ở thế đứng thẳng". Tác giả phê phán việc Tiếp không thể chấp nhận một tư thế tự chủ, độc lập mà luôn phải tìm kiếm một chỗ dựa vương quyền phong kiến để rập đầu quy phục.
2. Châm biếm lối hành xử thực dụng mang tính chất "con buôn"
Dưới ngòi bút của Nguyễn Mộng Giác, Châu Văn Tiếp không phải là một bậc trung thần nghĩa sĩ thuần khiết mà luôn mang nặng đầu óc thực dụng, vụ lợi của một "con buôn". Qua lời nhận định của Nguyễn Huệ, Tiếp bị gọi thẳng là "tên con buôn Đồng Xuân phản trắc".
Sự châm biếm này thể hiện rõ nhất khi tác giả vạch trần bức thư Tiếp gửi cho thuộc hạ của mình: "Tướng sĩ ta ở lại ngoài ấy, hoặc ai có thiếu thốn đồ dùng, các ông cứ giúp đỡ họ, bao giờ Tiếp ra, Tiếp sẽ trả lại cho bội hậu". Lời hứa hẹn thưởng công hậu hĩnh khi chưa hề lâm trận này bị Nguyễn Huệ mỉa mai là: "Chưa đánh đã tính đến chuyện thưởng công. Đúng là mánh lới của tên con buôn Đồng Xuân phản trắc".
3. Lên án nghiêm khắc hành động "cõng rắn cắn gà nhà"
Thái độ phê phán của tác giả đạt đến đỉnh điểm khi Châu Văn Tiếp cùng Nguyễn Ánh dắt díu nhau sang Xiêm cầu viện sau những thất bại liên tiếp trước quân Tây Sơn. Dù được phong chức "Bình tây Đại tướng quân", nhưng bản chất hành động của Tiếp chỉ là "nương theo bóng quân Xiêm hòng phục quốc". Việc dẫn đường cho hai vạn quân ngoại bang tàn bạo tiến vào tàn phá, cướp bóc dã man vùng đất Rạch Giá, Cần Thơ, Sa Đéc là một vết nhơ không thể dung thứ, biến Tiếp từ một thế lực đối kháng trong nước trở thành kẻ đồng lõa với quân xâm lược.
4. Thừa nhận khách quan năng lực quân sự và sự dũng cảm cá nhân bi thảm
Dù lên án lập trường chính trị của Châu Văn Tiếp, tác giả Nguyễn Mộng Giác vẫn giữ thái độ công tâm của một nhà viết sử khi khắc họa năng lực thực tế của nhân vật này:
- Sức ảnh hưởng và sự am tường địa lý: Châu Văn Tiếp là một đối thủ đáng gờm dọc từ Phú Yên vào đến Bình Thuận, sở hữu lực lượng bộ hạ thuộc lòng đường đất Đồng Xuân, Phú Yên như lòng bàn tay, gây ra muôn vàn khó khăn cho quân Tây Sơn
- Lòng dũng cảm cá nhân lúc cuối đời: Trong trận chiến quyết định tại sông Mang Thít (vào ngày 18 tháng Mười năm Giáp Thìn), tác giả dùng hai chữ "cả gan" để miêu tả hành động của Tiếp khi ông "cả gan nhảy sang thuyền quân ta để đánh" trước khi bị đâm chết tại chỗ. Chi tiết này cho thấy tác giả vẫn dành một sự tôn trọng nhất định cho khí phách dũng cảm của một võ tướng trên chiến trường, dù đó là sự dũng cảm điên cuồng, tuyệt vọng của một kẻ đi ngược lại dòng chảy của lịch sử.
Một trích đoạn trong Sông Côn mùa lũ
Bìa sách Sông Côn mùa lũ, NXB Văn học
Sau đây mời các bạn xem một trích đoạn trong Sông Côn mùa lũ, có liên quan đến cái chết của Châu văn Tiếp, để so sánh với trích đoạn tương tự tui đã dẫn trong các bài trước ở Gia Long tẩu quốc và Tây Sơn tam kiệt.
- Sau khi bị Long Nhương Tướng quân đánh cho tan tác, Nguyễn Ánh cùng bọn Châu Văn Tiếp dắt díu nhau qua Xiêm cầu cứu. Chúng qua Xiêm vào tháng Hai năm nay. Vua Xiêm đối với bọn Ánh thật ra cũng chẳng có tình nghĩa gì. Sở dĩ hắn khứng giúp Ánh, chỉ vì muốn giành quyền khống chế Chân Lạp và tranh phần đất Gia Định với nước ta mà thôi. Vì vậy, đến tháng Sáu năm nay, vua Xiêm sai hai cháu là Chiêu Tăng và Chiêu Sương đem hai vạn thủy quân và 300 chiến thuyền theo Nguyễn Ánh trở lại Gia Định. Phần Ánh cũng tập họp đám tàn quân giao cho Châu Văn Tiếp làm Bình tây Đại tướng quân nương theo bóng quân Xiêm hòng phục quốc. Xếp đặt xong đâu đó, ngày Chín tháng Sáu vừa qua (tức 25-7-1784), liên quân Xiêm-Ánh bắt đầu khởi hành.
- Ông trình gọn gọn một chút. Chúng nó đổ bộ Rạch Giá hồi nào?
- Tâu Hoàng thượng, chúng đổ bộ Rạch Giá tháng Bẩy.
- Chúng dùng toàn thủy quân mà thôi. Các ông chú ý cho.
- Vì quân số đông hơn gấp bội quân phòng thủ của ta, nên dĩ nhiên chúng chiếm được Rạch Giá. Nhưng chúng tiến quân rất chậm chạp trong suốt ba tháng trường, từ tháng Bảy đến tháng Mười vừa qua, chúng chỉ đưa quân lên tới Cần Thơ, chiếm giữ mấy đồn Ba Vác, Trà Ôn, rồi rụt rè tiến lên Sa Đéc.
- Ông Thái úy ăn nói như mấy thư sinh mặt trắng! Rụt rè! Hay! Hay lắm! Đúng là chúng nó rụt rè không dám tiến nhanh. Ba tháng trường mới bò được từ Rạch Giá lên Sa Đéc! Có lẽ vì thấy cái đà tiến quân "rùa" này mà tên Chủng đâm lo ngại. Các ông nghĩ mà xem. Ta nhận được tin chắc chắn là thằng Chủng gửi cậu con trai cưng cho thầy Cả (Bá Đa Lộc) làm con tin qua Pháp cầu viện. Tên cố đạo đó đi hôm nào, hở ông Nhật?
- Dạ hôm rằm tháng Mười (tức 27-11-1784), tâu Hoàng thượng.
- Rằm tháng Mười! Các ông thấy gì không? Trong khi hắn núp bóng đại quân Xiêm đổ bộ Rạch Giá tiến về Cần Thơ, thì thằng Chủng vẫn gửi con trai đầu cho tên cố đạo kia đi cầu viện Pháp. Điều đó chứng tỏ cái gì? Ha ha, chứng tỏ... (nhà vua ngưng lại một lúc, nhìn khắp mọi người rồi mới tiếp) hắn không tin tưởng mấy ở các ngài Chiêu Tăng, Chiêu Sương. Ông Tuyên thuật tiếp chuyện Châu Văn Tiếp đi.
- Thấy giặc tiến quân như vậy, Phò mã Trương Văn Đa đem thủy quân từ Gia Định xuống tiếp ứng cho Long Hồ để diệt địch. Quân số của ta chỉ có vài nghìn, so với quân Xiêm thật chênh lệch. Nguyễn Ánh thấy thế, nên cùng với Châu Văn Tiếp đem thủy quân theo sông Mang Thít (thuộc địa phận Long Hồ) để đánh quân ta. Hôm ấy là 18 tháng Mười (tức 30-11-1784). Phò mã đem quân giáp chiến. Tiền quân của ta do Chưởng cơ Bảo cầm đầu. Chưởng quân bị vây chặt. Châu Văn Tiếp cả gan nhảy sang thuyền quân ta để đánh. Hắn bị quân ta đâm chết. Nguyễn Ánh vội đem quân đến cứu. Phò mã cho thu quân về giữ Long Hồ. Theo tin cuối cùng, hiện hai bên vẫn giữ nguyên vị trí.
(Hết trích)
Đối với sự kiện cái chết của Châu văn Tiếp, ta thấy mức độ quan trọng và bi tráng giảm dần từ tiểu thuyết của Tân Dân Tử sang Vũ Thanh rồi Nguyễn Mộng Giác.
Trong tiểu thuyết của Tân Dân Tử, sự kiện này được kể qua mấy chục trang, từ lúc Châu văn Tiếp anh dũng chiến đấu, lao sang thuyền giặc (Tây Sơn), bị đâm lén trọng thương, về doanh trại dưỡng thương, gặp lại tình nương, sau đó qua đời được đưa về thượng giới. Sang đến tiểu thuyết của Vũ Thanh, sự kiện này được diễn tả trong hơn một trang, theo đó Châu văn Tiếp trúng tên bị thương nhưng vẫn bất chấp, nhảy sang thuyền Tây Sơn tấn công và bị phò mã Trương văn Đa chém chết, rớt xuống sông. Qua tới tiểu thuyết của Nguyễn Mộng Giác, sự kiện này chỉ được kể lại trong đúng một đoạn ngắn, không phải diễn biến trực tiếp mà chỉ qua lời thuật lại của thái sư Bùi Đắc Tuyên; thậm chí được diễn tả chỉ trong 2 câu gọn lỏn: Châu Văn Tiếp cả gan nhảy sang thuyền quân ta để đánh. Hắn bị quân ta đâm chết.
Bìa sách Sông Côn mùa lũ, NXB Văn học
Nhà văn Nguyễn Mộng Giác và bộ ba sách Sông Côn mùa lũ, NXB Văn học. Nguồn: nguyenmonggiac.com
Trong 3 tác phẩm của 3 nhà văn (Tân Dân Tử - Vũ Thanh - Nguyễn Mộng Giác) dù Châu văn Tiếp không phải nhân vật chính nhưng ta có thể thấy được 3 góc nhìn khác nhau về ông.
Tân Dân Tử và Vũ Thanh đều “anh hùng hóa” Châu Văn Tiếp. Tân Dân Tử viết ông theo kiểu: võ nghệ + nghĩa khí + tình yêu + trung quân; Vũ Thanh viết ông theo kiểu: võ nghệ + gia tộc + hào kiệt + chính trị + bi kịch. Cho nên khi đọc hai tác giả này, độc giả dễ có cảm giác Châu Văn Tiếp là một trong những nhân vật anh hùng lớn của thời đại. Nguyễn Mộng Giác đặt Châu văn Tiếp trở lại trong thế giới lịch sử, nơi ông có thể thắng, có thể thua; có thể tính toán sai; có thể bị quân Tây Sơn đánh bại;và số phận của ông phụ thuộc vào cả một mạng lưới chính trị-quân sự.
Phạm Hoài Nhân
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét