Châu văn Tiếp - Dấu xưa của một danh tướng

Từ Bà Rịa đi theo quốc lộ 55 về hướng Long Điền, đến chợ An Ngãi rẽ phải theo con đường nhỏ khoảng 1 km người ta sẽ bắt gặp một khu lăng mộ bề thế. Đó là Lăng Quận công Châu văn Tiếp.

Lăng quận công Châu văn Tiếp. Ảnh: Phạm Hoài Nhân

Cách đó không xa, khoảng 500 met theo đường đi bộ là một ngôi đình trang nghiêm. Đó là đình thần Hắc Lăng, thờ 2 vị thần là Châu văn Tiếp và Nguyễn Diên.

Ngày nay, với phương tiện Internet ta có thể dễ dàng tìm hiểu xem Châu văn Tiếp là ai. Đó là một trong 3 danh tướng thời chúa Nguyễn Phúc Ánh, được xưng tụng là Gia Định tam hùng, có công rất lớn trong việc phò tá chúa xây dựng nghiệp lớn. Thế nhưng nếu bất chợt nhắc đến tên Châu văn Tiếp với bất cứ ai của thế hệ trẻ hiện nay thì đó là cái tên hoàn toàn xa lạ, và họ sẽ ngạc nhiên biết bao khi thấy lăng mộ to lớn này, đặt câu hỏi: Ông này là ai, sao lại được xây mộ to vậy ta?

Lối vào Đình thần Hắc Lăng, nơi thờ Châu văn Tiếp và Nguyễn Diên. Ảnh: anchoivungtau.vn

Sự vô tình này không lạ, vì từ nhiều thập niên gần đây (và thậm chí cho mãi đến tận bây giờ) triều Nguyễn nói chung và vua Gia Long nói riêng vẫn bị phủ nhận công lao và lên án nặng nề, huống chi một người phò tá cho ông và đã qua đời từ trước khi Gia Long lên ngôi. Đã vậy, Châu văn Tiếp hy sinh trong một trận đánh với quân Tây Sơn, bên mà thời nay luôn tôn vinh là chính nghĩa. Kẻ bị phe ta giết tất nhiên là giặc rồi, không đáng để nêu tên.

Thế nhưng trước năm 1975 ở miền Nam dù không được vinh danh như những anh hùng dân tộc, Châu văn Tiếp vẫn rất được người đời sau tôn kính và hầu như người dân đều ít nhiều biết đến tên ông.

Ở Sài Gòn - Gia Định có ít nhất là 2 con đường mang tên Châu văn Tiếp. Tại tỉnh Gia Định đường Châu Văn Tiếp nằm gần Lăng Ông Lê Văn Duyệt và chợ Bà Chiểu, sau năm 1975, đường này được đổi tên thành đường Vũ Tùng. Tại Chợ Lớn, Sài Gòn có một con đường nhỏ mang tên Châu Văn Tiếp, sau năm 1975, đường này được đổi tên thành đường Trần Xuân Hòa.

Nhiều thị trấn, thị xã ở miền Nam cũng đặt tên đường Châu Văn Tiếp, đặc biệt là ở Phước Tuy (Bà Rịa ngày nay), nơi có lăng mộ và đền thờ ông. Sau 1975, trong khi ở TPHCM tất cả những con đường mang tên những nhân vật thời chúa Nguyễn và nhà Nguyễn đều đổi tên thì ở một số huyện ở các tỉnh miền Nam vẫn còn những con đường mang tên Châu văn Tiếp, như ở Phước Hải (Bà Rịa - Vũng Tàu cũ), Sóc Trăng cũ, Trảng Bàng (Tây Ninh)...

Đường Châu văn Tiếp ở Phước Hải. Nguồn: Google Maps

Đặc biệt ở Lái Thiêu (Bình Dương cũ, nay thuộc TPHCM) chẳng những có đường Châu văn Tiếp mà lân cận đó còn có những tên đường thuộc loại cấm kỵ ở các thành phố lớn, như: Gia Long, Đỗ Thanh Nhơn, Lê văn Duyệt. Chắc đây là các tên đường thời trước còn để lại mà do ở xa mặt  trời nên các nhà quản lý không để ý mà xóa!

Đường Châu văn Tiếp ở Lái Thiêu. Ta thấy cả tên đường Gia Long, Đỗ Thành Nhân, Lê văn Duyệt, Phan Thanh Giản, và cả... Đỗ Hữu Vị. Nguồn: Google Maps

Trại Châu Văn Tiếp là tên một doanh trại quân sự cũ thuộc Trung tâm Huấn luyện Quang Trung của Quân lực Việt Nam Cộng hòa. Đặc biệt trại này được nhắc tên nhiều trong sự kiện Tết Mậu Thân 1968 do là một trong những mục tiêu tấn công của quân cộng sản.

Nổi bật hơn hết có lẽ là Trường Trung học Công lập Châu Văn Tiếp (Phước Tuy). Trường được thành lập từ năm 1956, ban đầu là Trung học Bán công Châu Văn Tiếp, đến năm 1957 chuyển thành Trung học Công lập. Đây là một trong những ngôi trường trung học lớn nhất và lâu đời nhất của tỉnh Phước Tuy thời bấy giờ. Sau năm 1975, trường được tái thiết và đổi tên thành Trường THPT Châu Thành. Ngày nay, những cựu học sinh của trường đã tạo trang web chauvantiep.com để ghi nhớ kỷ niệm xưa và liên lạc với nhau.

Hình ảnh trường Trung học Châu văn Tiếp thuở xưa. Ảnh: chauvantiep.com

Châu văn Tiếp (1738 - 1784) chỉ hưởng dương 46 tuổi nhưng đã để lại sự nghiệp và chiến công khá lẫy lừng. Tên tuổi ông ngoài việc được ghi nhớ bằng những tên đường, tên  trường... như kể trên thì cuộc đời ông còn được tiểu thuyết hóa qua một số tác phẩm văn học. Những chuyện này ta sẽ kể sau nhé.

Phạm Hoài Nhân