Vũng Tàu xưa thuộc tỉnh Phước Tuy
Ờ, cái chuyện này kể ra cũng có nguồn gốc xa xôi. Nếu chúng ta tìm hiểu sẽ biết rằng trước năm 1975 tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu có tên là Phước Tuy, tỉnh lỵ là Phước Lễ. Xưa hơn nữa, thời nhà Nguyễn đã có phủ Phước Tuy. Phủ Phước Tuy lúc bấy giờ bao gồm các đơn vị hành chính cấp dưới mà tiêu biểu nhất là huyện Phước An. Huyện Phước An chính là tiền thân trực tiếp của phần lớn diện tích tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu ngày nay. Ông bà, cha mẹ đã có họ Phước rồi nên con cháu tất nhiên phải mang họ Phước luôn!
Giờ ta tìm hiểu kỹ hơn về chuyện này nghen.
Thời Gia Long và đặc biệt là Minh Mạng, vùng đất Bà Rịa hiện nay thuộc tỉnh Biên Hòa. Vào thời kỳ này đã có tên Phước Tuy, là tên của một phủ - Phủ Phước Tuy. Phủ Phước Tuy lúc bấy giờ bao gồm các đơn vị hành chính cấp dưới mà tiêu biểu nhất là huyện Phước An. Huyện Phước An chính là tiền thân trực tiếp của phần lớn diện tích tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu ngày nay.
Bản đồ tỉnh Phước Tuy thời Việt Nam Cộng Hòa
Sự ra đời chính thức của tỉnh Phước Tuy trên bản đồ hành chính hiện đại diễn ra vào ngày 22/10/1956 theo sắc lệnh số 143-NV do Tổng thống Ngô Đình Diệm ban hành. Tỉnh Phước Tuy được thành lập trên cơ sở sáp nhập toàn bộ diện tích của tỉnh Bà Rịa cũ và thị xã Vũng Tàu. Tại thời điểm thành lập, tỉnh Phước Tuy được phân chia thành 6 quận, 8 tổng và 39 xã, với tỉnh lỵ đặt tại xã Phước Lễ thuộc quận Châu Thành.
Từ 1956 đến 1975, ranh giới hành chính của Phước Tuy không ngừng biến động qua các đợt chia tách và sáp nhập, nhưng lần thay đổi quan trọng nhất là năm 1964, thị xã Vũng Tàu được tách khỏi tỉnh Phước Tuy để trở thành đơn vị hành chính trực thuộc Trung ương.
Sau sự kiện tháng 4 năm 1975, tỉnh Phước Tuy bị giải thể, nhập vào tỉnh Đồng Nai. Mãi đến năm 1991, đơn vị hành chính cấp tỉnh tại khu vực này mới được tái lập nhưng không còn tên Phước Tuy nữa mà là Bà Rịa – Vũng Tàu.
Từ 1956 đến 1975, ranh giới hành chính của Phước Tuy không ngừng biến động qua các đợt chia tách và sáp nhập, nhưng lần thay đổi quan trọng nhất là năm 1964, thị xã Vũng Tàu được tách khỏi tỉnh Phước Tuy để trở thành đơn vị hành chính trực thuộc Trung ương.
Sau sự kiện tháng 4 năm 1975, tỉnh Phước Tuy bị giải thể, nhập vào tỉnh Đồng Nai. Mãi đến năm 1991, đơn vị hành chính cấp tỉnh tại khu vực này mới được tái lập nhưng không còn tên Phước Tuy nữa mà là Bà Rịa – Vũng Tàu.
Khung cảnh miền quê ở quận Đất Đỏ, tỉnh Phước Tuy ngày xưa. Ảnh: Bruce Tester
Địa danh Phước Tuy có nghĩa là gì?
Trong tên Phước Tuy (福綏), chữ "Phước" (福) vốn là thành tố chủ đạo trong tên gọi huyện Phước An xưa kia. "Phước" đại diện cho sự may mắn, phúc lộc, và những điều tốt lành do trời ban hoặc do đức độ của con người tạo nên.
Thành tố "Tuy" (綏) mang ý nghĩa là vỗ về, an ủi. Thời nhà Nguyễn, chữ "Tuy" thường được dùng cho những vùng đất mới sáp nhập hoặc vùng biên viễn, thể hiện ý chí của triều đình trong việc thiết lập trật tự, bình định và mang lại sự ổn định cho cư dân địa phương, như Tuy Hòa, Tuy Phong, Bình Tuy... Khi kết hợp lại, Phước Tuy có nghĩa là một vùng đất vừa dồi dào phúc đức, vừa được hưởng sự bình an và trật tự bền vững.
Xe khách ở thị trấn Đất Đỏ năm 1965. Ảnh: Bruce Tester
Phước Lễ (福禮) là địa danh mang tính biểu tượng nhất của tỉnh Phước Tuy, đóng vai trò là trung tâm chính trị, văn hóa của vùng đất này trong suốt nhiều thế kỷ.
Về mặt địa lý, Phước Lễ vốn là một ngôi làng cổ nằm bên dòng sông Dinh, nơi khởi đầu cho quá trình quần cư của người Việt tại vùng lõi Bà Rịa. Tên gọi Phước Lễ có thể hiểu là "Phúc" và "Lễ" (nghĩa là lễ nghĩa, quy tắc ứng xử), phản ánh một xã hội có đạo đức và văn hóa.
Dưới thời tỉnh Phước Tuy (1956-1975), Phước Lễ là trung tâm hành chính của tỉnh và cũng là quận lỵ của quận Châu Thành.
Hiện nay, về mặt hành chính chính thức, cái tên "xã Phước Lễ" hay "thị trấn Phước Lễ" đã không còn tồn tại trên bản đồ. Sau năm 1975, thị trấn Phước Lễ đổi tên thành thị trấn Bà Rịa. Dấu tích còn lại minh chứng cho bề dày lịch sử của địa danh này là ngôi Đình thần Phước Lễ, ngôi đình cổ hơn 200 năm thờ danh sĩ Nguyễn Thiếp. Hiện nay ngôi đình tọa lạc tại phường Phước Trung và đã được công nhận di tích cấp tỉnh.
Đình thần Phước Lễ ngày xưa
và hiện nay
Kế thừa từ đơn vị hành chính nguồn
Nguyên nhân đầu tiên và trực tiếp nhất là sự kế thừa từ huyện Phước An - đơn vị hành chính "gốc" của cả vùng đất Bà Rịa dưới thời nhà Nguyễn. Trong quy tắc đặt tên của người Việt xưa, khi một vùng đất mới được khai phá hoặc một làng xã mới được tách ra, người ta thường lấy chữ đầu hoặc chữ cuối của đơn vị hành chính cấp trên để đặt tên cho đơn vị mới nhằm thể hiện tính chính thống và sự thuộc về. Vì huyện Phước An là trung tâm khai phá sớm nhất, nên các lưu dân khi lập làng mới đã chọn chữ "Phước" để đặt tên cho làng mình.
Khát vọng của cộng đồng lưu dân
Vùng đất Bà Rịa xưa vốn là nơi rừng thiêng nước độc, nhiều thú dữ. Những người lưu dân khi vào đây khai hoang lập ấp đã phải đối mặt với vô vàn hiểm nguy. Chữ "Phước" trong tên làng chính là một lời khẩn cầu tâm linh, một mong ước về sự bảo hộ của thần linh để họ có được cuộc sống bình an, con cháu đông đúc và mùa màng tươi tốt.
Vùng đất Bà Rịa xưa vốn là nơi rừng thiêng nước độc, nhiều thú dữ. Những người lưu dân khi vào đây khai hoang lập ấp đã phải đối mặt với vô vàn hiểm nguy. Chữ "Phước" trong tên làng chính là một lời khẩn cầu tâm linh, một mong ước về sự bảo hộ của thần linh để họ có được cuộc sống bình an, con cháu đông đúc và mùa màng tươi tốt.
Hệ thống quản lý hành chính đồng bộ
Dưới thời Việt Nam Cộng Hòa, việc đặt tên các đơn vị hành chính mới bắt đầu bằng chữ "Phước" cũng là một chiến lược để tạo ra sự nhận diện địa lý thống nhất cho tỉnh Phước Tuy. Điều này giúp cho bộ máy hành chính dễ dàng quản lý và phân loại các đơn vị cấp dưới.
Chợ Đất Đỏ 1965. Ảnh: Bruce Tester
Danh mục các địa danh bắt đầu bằng chữ "Phước" tại Phước Tuy (qua các thời kỳ)
Dựa trên các tài liệu hành chính từ thời nhà Nguyễn, thời Pháp thuộc, thời Việt Nam Cộng hòa cho đến nay, hệ thống địa danh "Phước" tại vùng đất này vô cùng đồ sộ. Dưới đây là bảng thống kê các địa danh tiêu biểu, bao gồm cả những địa danh đã mất đi hoặc thay đổi.
Dựa trên các tài liệu hành chính từ thời nhà Nguyễn, thời Pháp thuộc, thời Việt Nam Cộng hòa cho đến nay, hệ thống địa danh "Phước" tại vùng đất này vô cùng đồ sộ. Dưới đây là bảng thống kê các địa danh tiêu biểu, bao gồm cả những địa danh đã mất đi hoặc thay đổi.
Địa danh hành chính cấp tỉnh và huyện/quận
| Địa danh | Cấp hành chính | Thời kỳ | Tình trạng hiện nay |
| Phước Tuy | Tỉnh | 1956 - 1975 | Giải thể, nay thuộc tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu |
| Phước An | Huyện | Nhà Nguyễn | Nay thuộc địa bàn các huyện Long Điền, Đất Đỏ, TP Bà Rịa |
| Phước Tuy | Phủ | Nhà Nguyễn | Tiền thân của tỉnh Bà Rịa sau này |
Địa danh hành chính cấp xã, phường và thị trấn
| Địa danh | Vị trí (Quận/Huyện xưa) | Đặc điểm lịch sử | Tình trạng hiện hữu |
| Phước Lễ | Châu Thành / Long Lễ | Tỉnh lỵ, trung tâm chính trị | Nay thuộc các phường trung tâm TP Bà Rịa |
| Phước Tỉnh | Long Điền | Làng cá cổ hơn 300 năm, thành lập thời Gia Long | Xã Phước Tỉnh, huyện Long Điền |
| Phước Hải | Đất Đỏ | Làng chài ven biển, từng thuộc tổng Phước Hưng Thượng | Thị trấn Phước Hải, huyện Đất Đỏ |
| Phước Hưng | Long Điền | Làng cổ gần Phước Tỉnh | Xã Phước Hưng, huyện Long Điền |
| Phước Hưng | Châu Thành | Phường được thành lập năm 1994 từ thôn Phước Hưng | Phường Phước Hưng, TP Bà Rịa |
| Phước Bửu | Xuyên Mộc | Thuộc tổng Phước Hưng Hạ cuối thế kỷ 19 | Thị trấn Phước Bửu, huyện Xuyên Mộc |
| Phước Hòa | Châu Thành / Tân Thành | Làng cũ thuộc tổng An Phú Hạ | Phường Phước Hòa, TX Phú Mỹ |
| Phước Hội | Đất Đỏ | Tách từ xã Phước Long Hội năm 1999 | Xã Phước Hội, huyện Đất Đỏ |
| Phước Hội | Châu Thành | Thôn cũ thuộc tổng An Phú Hạ năm 1875 | Đã sáp nhập/đổi tên |
| Phước Trung | Bà Rịa | Thành lập từ thôn Phước Trung và Bến Xúc | Phường Phước Trung, TP Bà Rịa |
| Phước Nguyên | Bà Rịa | Thành lập năm 1994 từ các thôn Phước Nguyên, Phước Đức | Phường Phước Nguyên, TP Bà Rịa |
| Phước Hiệp | Bà Rịa | Thành lập từ hai thôn Phước Hiệp và Phước Liên | Phường Phước Hiệp, TP Bà Rịa (sáp nhập 2025) |
| Phước Long Thọ | Đất Đỏ | Thành lập từ các xã cũ vùng Đất Đỏ | Xã Phước Long Thọ, huyện Đất Đỏ |
| Phước Tân | Xuyên Mộc | Thuộc quận Xuyên Mộc thời Việt Nam Cộng hòa | Xã Phước Tân, huyện Xuyên Mộc |
| Phước Thuận | Xuyên Mộc | Khu vực ven biển gần Phước Bửu | Xã Phước Thuận, huyện Xuyên Mộc |
| Phước Thạnh | Đất Đỏ | Một đơn vị xã thuộc huyện Đất Đỏ | Xã Phước Thạnh, huyện Đất Đỏ |
| Phước Thắng | Vũng Tàu | Tên gọi cổ của vùng Tam Thắng, được phục hồi năm 2024 | Phường Phước Thắng, TP Vũng Tàu |
| Phước An | Long Điền / Đất Đỏ | Nhập từ Phước Liễu và An Thới năm 1919 | Nay thuộc xã Tam An / Tam Phước |
| Phước Lộc | Long Điền | Ấp thuộc xã Phước Tỉnh hiện nay | Tồn tại cấp ấp |
| Phước Lợi | Xuyên Mộc | Làng cũ thuộc tổng Phước Hưng Hạ năm 1875 | Hiện là ấp hoặc đã sáp nhập |
| Phước Thọ | Xuyên Mộc | Làng cũ thuộc tổng Phước Hưng Hạ năm 1898 | Đã sáp nhập |
| Phước Trinh | Long Điền | Làng cũ thuộc tổng Phước Hưng Thượng | Sáp nhập vào xã Tam Phước |
| Phước Tuy | Xuyên Mộc | Tên một ngôi làng thuộc tổng Phước Hưng Hạ cuối thế kỷ 19 | Không còn sử dụng như tên làng độc lập |
| Phước Liễu | Long Điền | Làng cổ vùng Tam An, sáp nhập năm 1919 | Không còn sử dụng |
| Phước Hữu | Bà Rịa | Thôn cũ thuộc tổng An Phú Hạ | Nay là địa bàn xã Long Phước |
| Phước Đức | Bà Rịa | Thôn cổ sáp nhập thành phường Phước Nguyên | Không còn sử dụng cấp xã |
| Phước Liên | Bà Rịa | Thôn cổ sáp nhập thành phường Phước Hiệp | Không còn sử dụng cấp xã |
| Phước Chánh | Bà Rịa | Thôn cổ sáp nhập thành phường Phước Hưng | Không còn sử dụng cấp xã |
Vẫn còn Phước, nhưng giảm đi nhiều lắm. Từ 1975 đã mất đi nhiều Phước rồi, trong đó có 2 cái tên quan trọng nhất là Phước Tuy và Phước Lễ, ở cấp tỉnh và cấp huyện. Đến tháng 7/2025, do gộp chung nhiều xã phường làm một nên số xã phường có tên Phước lại giảm nữa.
Ở khu vực Bà Rịa cũ, các phường Phước Trung, Phước Nguyên và Phước Hưng được sáp nhập cùng với phường Long Toàn để thành lập phường mới là phường Bà Rịa. Ở khu vực Xuyên Mộc cũ, thị trấn Phước Bửu nhập cùng xã Phước Tân, Phước Thuận để thành xã mới có tên xã Hồ Tràm. Ở Long Điền cũ, xã Phước Tỉnh sáp nhập với xã Phước Hưng và thị trấn Long Hải thành xã Long Hải. Còn thị trấn Phước Hải và xã Phước Hội nhập lại thành xã Phước Hải... Riêng ở Vũng Tàu thì có thêm 1 Phước, đó là phường Phước Thắng, sáp nhập từ phường 11 và 12 cũ.
Phường Phước Thắng, TPHCM (phường 11, 12 Vũng Tàu cũ). Ảnh: Fanpage Phường Phước Thắng
Tui tò mò thì ghi chép, thống kê cho vui vậy thôi chớ cũng chẳng có mục đích gì. Giờ thì tui đang tập làm quen với những cái tên mới đây, trong đó quan trọng nhất là vùng đất Phước Tuy ngày xưa bây giờ không phải Bà Rịa - Vũng Tàu nữa, mà là TP Hồ Chí Minh!
Phạm Hoài Nhân
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét