BIA TƯỞNG NIỆM BÀ NGUYỄN THỊ RỊA (1665 - 1759)
Bia tưởng niệm bà Nguyễn thị Rịa. Ảnh: Phạm Hoài Nhân
Bà đã dày công xây dựng kinh tế hậu phương, góp công, góp sức, kiến tạo nên làng mạc đông đúc, trù phú nhằm phò trương sự hùng mạnh và thanh thế của nhà Nguyễn với các nước láng giềng lân cận trong cuộc mở mang bờ cõi đất phương Nam.
Theo truyền ngôn của ông bà qua các thế hệ và một vài văn kiện để lại từ thời vua Minh Mạng niên hiệu thứ 12 thì Bà Rịa là người Phú Yên, năm 15 tuổi (1680) thời Hiền Vương Nguyễn Phúc Tấn (1648 - 1687), Bà theo đoàn lưu dân từ Dinh Trấn Biên - Phú Yên vào Nam lập nghiệp. Nơi đến là vùng đất rộng lớn, có địa hình lồi lõm phức tạp, đầm lầy lau sậy mịt mờ và có nhiều thú dữ. Khi đặt chân đến vùng rừng thiêng, nước độc này, Bà đã lao vào công việc khai khẩn ở vùng Đồng Xoài (xã Hoà Long - thành phố Bà Rịa ngày nay), tiếp đó hướng về hướng biển đến Lữ Khê rồi mở rộng ra vùng Gò Xoài - Phước Liễu (nay là xã Tam An - do hai xã An Nhất và Tam Phước hợp nhất) và tiếp tục khai hoang đến Láng Dài - Xuyên Mộc. Đặc biệt, vào năm Mậu Dần (1698), Bà Rịa đã huy động dân chúng sửa chữa cầu cống, đường xá bị hư hỏng nặng do bão lũ, giúp đoàn quân của Thống suất, Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh vượt qua Phước Liễu, góp phần hoàn thành nhiệm vụ kinh lược đất, chia đất Đồng Phố, lấy xứ Đồng Nai làm huyện Phước Long, dựng Dinh Trấn Biên - Đồng Nai.
Bia tưởng niệm bà Nguyễn thị Rịa. Ảnh: Phạm Hoài Nhân
Bà Rịa không rõ họ gì, nhưng với những công trạng đó, Bà được Chúa Nguyễn Phúc Chu (1691 - 1725) phong tước Hàm Nghệ và sắc phong cho mang họ nhà Chúa; là Nguyễn Thị Rịa. Cây cầu nối Tam Phước - An Nhất (nơi Bà Rịa khai hoang 300 mẫu ruộng) do đó, được nhân dân gọi tên là Cầu Bà Nghệ.
Bà Nguyễn Thị Rịa sống qua năm đời Chúa Nguyễn và mất năm 1759 thời Võ Vương Nguyễn Phúc Khoát (1738 - 1765) tại Hắc Lăng, Phước Liễu (xã Tam An) hưởng thọ 94 tuổi. Bà Rịa sống trọn đời không chồng con. 300 mẫu ruộng của Bà khai khẩn được sung vào công điền chia cho người nghèo.
Nhớ công ơn Bà, nhân dân thời đó đã lập mộ, bia có khắc dòng chữ "Nguyễn Thị Rịa Tiên Nương", dựng miếu thờ ở xã Tam An, huyện Long Đất (nay là xã Tam Phước, huyện Long Điền). Năm 1902, Trường Viễn Đông Bác Cổ Đông Dương xây lại mộ và năm 1936, chính quyền sở tại cho sửa sang. Hiện nay, mộ và miếu thờ Bà đã được nhân dân trong xã cùng với sự ủng hộ của các doanh nghiệp, doanh nhân trong tỉnh đóng góp công sức, tiền của trùng tu, xây dựng khang trang tại khu mộ cũ. Hàng năm, các bậc cao niên đều tổ chức giỗ Bà vào dịp Thanh Minh. Trong phần nghi lễ có đọc bài văn tế (khắc mặt sau bia này), được viết và lưu truyền qua bao đời nay. Ngoài ra, nhân dân đã kính cẩn, tôn vinh công lao Bà qua hai câu đối đặt trang trọng nơi điện thờ:
"BÀ RỊA ANH LINH DI VẠN CỔ"
"NƯƠNG NƯƠNG HIỂN HÁCH CHỨNG THIÊN KIM"
Như trên bia đã ghi: Hàng năm, các bậc cao niên đều tổ chức giỗ Bà vào dịp Thanh Minh. Trong phần nghi lễ có đọc bài văn tế (khắc mặt sau bia này), được viết và lưu truyền qua bao đời nay, đây là hình ảnh mặt sau của bia với bài văn tế.
Văn tế Bà Rịa. Ảnh: Phạm Hoài Nhân
Nội dung bài văn tế:
VĂN TẾ BÀ RỊA
(Phần chữ Quốc ngữ - nửa trên):
Cung kính cúng tế:
Cụ Nguyễn Thị Rịa tước hiệu Hàm Nghệ, Tiên Nương tôn thần.
Cụ Nguyễn Hữu Cảnh cùng các vị Tiền bối, Hậu bối, Khai khẩn, Khai cơ, Quốc gia Công thần, Liệt sĩ.
Các vị Thần linh bản cảnh, Thổ địa, Thành hoàng, cùng chư vị Hương linh khu vực Tam Phước.
Hôm nay, ngày lành tháng tốt, tiết Thanh minh, nhân dân xã Tam Phước cùng quý khách thập phương thành kính dâng hương hoa, trà quả, lễ vật, đọc bài văn tế tưởng niệm.
Nhớ ơn Cụ Bà Nguyễn Thị Rịa:
Tự Phú Yên vào đây lập nghiệp, tuổi trẻ vượt muôn vàn gian khổ.
Khai phá rừng thiêng, mở mang điền địa, tạo dựng xóm làng trù phú.
Giúp quân nhà Nguyễn mở rộng bờ cõi, đắp đường, bắc cầu cho dân qua lại.
Tấm lòng nhân ái, sống đời thanh bạch, không chồng không con.
Khi qua đời, hiến trọn ruộng đồng làm công điền cho dân nghèo cày cấy.
Công đức cao dầy, lưu danh thiên cổ, được sắc phong Tiên Nương, nhân dân kính thờ.
Nay nhân tiết Thanh minh, chúng con kính dâng lễ vật, cầu mong:
Anh linh Cụ Bà cùng chư vị Thần linh, Liệt sĩ phù hộ độ trì.
Cho quốc thái dân an, phong điều vũ thuận, xóm làng thịnh vượng, nhân dân an lạc.
Phục duy cẩn cáo!
Thượng hưởng!
Lễ bái 4 bái.
Từ nhiều năm qua, các nhà nghiên cứu đã đưa ra những dữ kiện lịch sử và lập luận để chứng minh rằng những truyền thuyết về Bà Rịa là không có cơ sở. Kể cả Địa chí Bà Rịa - Vũng Tàu cũng khẳng định chuyện Bà Rịa là không có thật. Tuy nhiên vì nhiều lý do, khu di tích này vẫn được lập nên để tưởng niệm bà.
Ngoài ngôi mộ, nơi đây còn xây dựng đền thờ và tượng đài để khu di tích thêm phần trang trọng và... hấp dẫn. Tượng đài thể hiện hình ảnh những người đàn ông, phụ nữ đang chặt cây, bắc cầu, chèo thuyền vượt sóng, thể hiện cho công cuộc khai phá, mở rộng đất đai của người dân thời xa xưa.
Đền thờ
Tượng đài
Cá nhân tui không tin vào những sự kiện nói về Bà Rịa mà bia này nêu ra, không tin vào sự tồn tại của một nhân vật tên Rịa có công lớn với vùng đất này. Tui cũng không tin rằng dịa danh Bà Rịa bắt nguồn từ tên người đàn bà tên Rịa, mà có thể có nguồn gốc từ tiếng Chăm, tiếng Khmer... hay gì đó.
Viếng mộ Bà Rịa
Bên trong đền thờ
Tượng đài
Phạm Hoài Nhân
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét