Phạm Hoài Nhân: Cồn Sơn không có núi, cũng không có sơn, nhưng có... cá lóc bay!

Những năm gần đây Cồn Sơn ở Cần Thơ trở nên một điểm đến nổi bật trên bản đồ du lịch Việt Nam. Du khách tìm đến đây như là một điểm mới lạ ở Cần Thơ, đồng thời cũng tò mò muốn biết tại sao có tên là Cồn Sơn.

Sơn ở đây chắc chắn không phải núi rồi, vì Cần Thơ là tỉnh đồng bằng, không hề có núi, huống chi là núi trên một cái cồn ở giữa sông. Vậy sơn là... sơn (paint)? Tới Cồn Sơn hiện nay thấy đâu có đặc điểm gì liên quan đến sơn đâu!

Vị trí địa lý

Cồn Sơn là một đảo nổi nằm biệt lập giữa dòng sông Hậu, có hình dáng tựa như một con thuyền đang rẽ sóng. Chiều dài cồn khoảng 2,2 - 2,4 km chạy dọc theo hướng Tây Bắc - Đông Nam. Vị trí phình to nhất nằm ở khoảng giữa cồn ước tính khoảng 400 mét đến 450 mét. Diện tích cồn khoảng 70 ha.

Bản đồ vị trí Cồn Sơn. Nguồn: Google Maps

Về hành chính, Cồn Sơn thuộc phường Bình Thủy, TP Cần Thơ. Do cồn Sơn nằm giữa sông nên để di chuyển ra cồn người dân và du khách thường đi đò ngang từ bến đò Cô Bắc mất khoảng 5 đến 10 phút.

Lịch sử hình thành và phát triển

Ban đầu, dải cù lao này là vùng đất hoang vu, nhiều sình lầy và cây dại, được gọi bằng cái tên Cồn Linh do gắn liền với các câu chuyện dân gian hiển linh, cứu giúp lưu dân bờ cồn qua thiên tai, dịch bệnh thời kỳ đầu mở cõi.

Từ những năm 1930 trở đi, lưu dân đến đây định cư đông hơn. Nhận thấy loài cây sơn mọc hoang dại khắp nơi trên cồn có giá trị kinh tế, người dân đã chuyển sang nghề khai thác nhựa sơn thô để cung cấp cho các xưởng làm đồ gỗ thủ công mỹ nghệ, sơn son thếp vàng, làm đồ sơn mài... Địa danh Cồn Sơn chính thức ra đời từ đây.

Khung cảnh Cồn Sơn hiện nay. Ảnh: Phạm Hoài Nhân

Sau khi nguồn cây sơn tự nhiên cạn kiệt, nhờ lợi thế dòng chảy sông Hậu bao quanh, người dân Cồn Sơn đã phát triển nghề nuôi cá lồng bè trên sông. Đồng thời, diện tích đất trên cồn được cải tạo triệt để thành những vườn cây ăn trái đặc sản như bưởi Năm Roi, chôm chôm, nhãn, vú sữa... Ngày nay cây sơn không còn, nhưng cái tên Cồn Sơn vẫn còn đó.

Trở thành Làng du lịch cộng đồng

Cồn Sơn có lẽ cứ mãi êm đềm là một cù lao nhỏ giữa dòng sông Hậu, ngày qua ngày lặng lẽ với cuộc mưu sinh nếu không có những chuyển biến đặc biệt giữa thập niên 201x.

Bước đi bài bản đầu tiên bắt đầu vào khoảng cuối năm 2014, đầu năm 2015. Lúc bấy giờ, chị Lê Thị Bé Bảy (khi đó là Phó Trưởng phòng Văn hóa - Thông tin quận Bình Thủy) là người đã nhìn thấy tiềm năng to lớn của cù lao này. Chị đã lặn lội đến từng nhà vườn, thuyết phục những người nông dân vốn chỉ quen bơi xuồng, làm vườn, nuôi cá chuyển sang làm du lịch. Chị Bé Bảy chính là người kết nối, định hình nên khái niệm "Du lịch cộng đồng Cồn Sơn" và thành lập Hợp tác xã (HTX) Du lịch nông nghiệp Cồn Sơn.

Cá lóc bay ở Cồn Sơn. Ảnh: consoncantho.com

Cá lóc bay ở Cồn Sơn. Ảnh: Phạm Hoài Nhân

Bảng chỉ đường vô vườn ông Bảy Tín xem cá lóc bay. Thông tin trên bảng này cho ta biết giá tham quan cá lóc bay, cùng với giá các combo khác. Ảnh: Phạm Hoài Nhân

Nhưng đó chưa phải là cú hích mạnh mẽ. Cú hích mang tên Cá lóc bay xảy ra khoảng năm 2016, bởi ông Lê Trung Tín (thường gọi là Bảy Tín). Vào khoảng thời gian này, trong quá trình nuôi cá lóc trong vây lưới, ông phát hiện mỗi lần cho ăn, cứ gõ kẻng là cá lại nhảy lên tranh mồi. Ông đã kiên trì tập luyện, kích thích bản năng của cá bằng âm thanh và độ cao của mồi để chúng đồng loạt phóng lên mặt nước cao cả mét. Khi một vài đoàn khách đầu tiên ra cồn nhìn thấy cảnh này, họ vô cùng thích thú, quay video chia sẻ lên mạng xã hội và ngay lập tức tạo nên cơn sốt.

Song song đó là bè cá của ông Lý Văn Bon (Bảy Bon) ở ngay lối vào cồn. Ông Bảy Bon đã biến bè cá kinh tế của mình thành nơi bảo tàng sống, nuôi dưỡng các loại cá quý hiếm trên sông Hậu (cá hô, cá tra dầu, cá trê hồng...) để khách tham quan, tạo nên chuỗi trải nghiệm hoàn chỉnh từ sông nước lên miệt vườn.

Bè cá Bảy Bon. Ảnh: Phạm Hoài Nhân

Bên trong nhà Bè cá Bảy Bon. Ảnh: Phạm Hoài Nhân

Khu trưng bày và tiếp khách ở Bè cá Bảy Bon. Ảnh: Phạm Hoài Nhân

Ông Bảy Bon. Ảnh: Phạm Hoài Nhân

Thế rồi những mô hình tự phát như cá lóc bay, nuôi cá bè, vườn cây ăn trái... đã được tổ chức lại, kết hợp với nhau thành Hợp tác xã Du lịch Nông nghiệp Cồn Sơn.

Mô hình "Tình làng nghĩa xóm" bài bản

Điều làm nên sự thành công của Cồn Sơn là sự điều phối không trùng lắp, không tranh giành. Chị Bé Bảy và các hộ dân đã ngồi lại với nhau để phân chia "mỗi nhà một sản phẩm", tạo thành một chuỗi cung ứng khép kín. Thí dụ:

Nhà ông Bảy Bon: Đón khách tham quan bè cá, chèo xuồng ngắm cá.
Nhà ông Bảy Tín: Cho khách xem cá lóc bay, ăn ổi sạch tại vườn.
Nhà chị Năm Phước, sáu Minh...: Hướng dẫn khách tự tay làm các món bánh dân gian Nam Bộ (bánh kẹp cuốn, bánh tằm se tay, bánh lá mít...).
Nhà vườn khác: Phụ trách nấu cơm trưa với các món cá lóc nướng trui, lẩu mắm, gà thả vườn...

Hái dừa trong vườn dừa ở Cồn Sơn.

Khách đến nhà này ăn bánh thì tiền bánh trả cho nhà đó, nhưng nước uống thì mua của nhà bên cạnh. Người dân Cồn Sơn chia sẻ lợi ích với nhau chứ không giành giật khách. Nếu một nhà bận hoặc hết chỗ, họ sẵn sàng giới thiệu khách sang nhà hàng xóm.

Mô hình phát triển rất tốt

Cồn Sơn hiện được đánh giá là một trong những mô hình du lịch cộng đồng thành công và bền vững nhất Việt Nam, trở thành bài học kinh nghiệm được nhiều địa phương khác đến học tập.

Từ những hộ nông dân chỉ bám vào giá cả bấp bênh của trái cây và con cá, thu nhập của người dân Cồn Sơn đã tăng nhiều. Du lịch tạo ra việc làm cho từ người già (hướng dẫn làm bánh, kể chuyện xưa) đến trẻ nhỏ (phụ giúp chèo xuồng, bơi lội),...

Điều thú vị là Cồn Sơn không bị đô thị hóa hay thương mại hóa thô bạo. Người dân vẫn giữ nguyên nếp nhà ba gian, lối sống mộc mạc, hiếu khách. Khách đến đây cảm nhận được sự chân thành, không có cảnh chèo kéo, chặt chém giá cả.

Cá massage chân. Ảnh: Phạm Hoài Nhân

Không dừng lại ở "cá lóc bay", người dân nơi đây liên tục sáng tạo ra các sản phẩm mới để giữ chân du khách, ví dụ như:

Cá trê vượt cạn/Cá trê bú bình: Đàn cá trê hàng ngàn con được huấn luyện lên bờ ăn mồi hoặc ngậm bình sữa như em bé.

Ếch làm xiếc: Từng bầy ếch thi nhau nhảy vòng theo tiếng lục lạc

Massage cá: Khách ngâm chân dưới dòng nước để hàng ngàn con cá rỉa tế bào chết.

Trải nghiệm làm nông dân: Tát mương bắt cá, hái trái cây ăn tại vườn.

Có thể nói, từ sự phát hiện tình cờ về hành vi của đàn cá lóc, kết hợp với tư duy tổ chức bài bản, đậm tình người của những người tiên phong, Cồn Sơn đã biến những điều bình dị nhất của làng quê Nam Bộ thành một sản phẩm du lịch có sức hút mang tầm quốc tế.

Xiếc ếch Cồn Sơn. Ảnh: Phạm Hoài Nhân

Công bằng mà nói, du lịch Cồn Sơn không phải là hàng độc. Bạn có thể xem cá lóc bay, cho cá massage chân, hay trải nghiệm làm nông dân ở rất nhiều nơi khác cũng thuộc miền Tây Nam bộ, nhưng ở Cồn Sơn những dịch vụ ấy được tổ chức một cách gọn gàng hợp lý và rất thân thiện dễ chịu với du khách.

Một Bảng lưu ý hóm hỉnh ở nhà cá. Ảnh: Phạm Hoài Nhân

Đến Cồn Sơn, bạn có thể chọn từng loại dịch vụ riêng lẻ, hướng dẫn viên sẽ đưa bạn qua các điểm đã chọn, có hướng dẫn tận tình. Bạn cứ thoải mái tận hưởng chuyến đi, đến cuối cùng người hướng dẫn sẽ tổng kết chi phí và trả tiền lại cho từng điểm đã đi qua. Bạn cũng có thể tự mình đi từng điểm và trả tiền dịch vụ cho từng điểm. Thậm chí bạn cũng có thể đi dạo khắp Côn Sơn mà không sử dụng dịch vụ nào hết thì sẽ không mất tiền (chỉ tốn tiền đi phà qua cồn và quay về).