Rừng phong thu đã nhuốm màu quan san

Lá phong trên quốc kỳ Canada

Nhắc đến lá phong, người ta lại nghĩ ngay tới Canada. Bởi vì chiếc lá phong là biểu tượng chính thức trên quốc kỳ Canada, được phê duyệt năm 1965).

Có nhiều lý do khiến cho chiếc lá phong xuất hiện trên quốc kỳ Canada, nhưng tui sẽ không bàn ở đây. Điều tui muốn nhắc là cây phong là cây bản địa cực kỳ đặc trưng của Canada.

Trên thế giới có khoảng 150 loài phong thì Canada sở hữu ít nhất 10 loài phong bản địa mọc tự nhiên. Trong đó nổi tiếng nhất là loài Sugar Maple (Acer saccharum - Phong đường), nguồn cung cấp siro phong nổi tiếng thế giới.

Cây phong xuất hiện phổ biến tại các vùng đất phía Đông Canada, nơi đặt những trung tâm hành chính và lịch sử lâu đời nhất của đất nước này.

Mùa thu Canada nổi tiếng khắp thế giới nhờ những cánh rừng phong chuyển màu đỏ, cam, vàng rực rỡ, trở thành một "biểu tượng nhận diện" tự nhiên không thể lẫn vào đâu được.

Cây lá phong ở Canada

Lá phong mùa thu Nhật Bản

Cây phong không chỉ có nhiều ở Canada mà cả khu vực Bắc Mỹ. Tuy nhiên, ngoài khu vực Bắc Mỹ còn có một nơi mà phong có vai trò nổi bật. Đó là Nhật Bản.

Phong là một loài cây bản địa đặc trưng và là biểu tượng văn hóa quan trọng của Nhật Bản (chỉ xếp sau hoa anh đào - Sakura). Nếu như hoa anh đào là biểu tượng rực rỡ của mùa xuân, thì cây phong (Momiji hay Kaede) chính là linh hồn đại diện cho mùa thu Nhật Bản.

Lá phong ở Nhật Bản. Ảnh: VnExpress

Tuy cùng thuộc chi phong (acer) và có hình dạng chiếc lá giống nhau nhưng cây phong Nhật Bản và phong Canada mang 2 hai phong thái khác biệt: một bên là nghệ thuật tinh tế, nhỏ nhắn của phương Đông, còn một bên là vẻ đẹp tráng lệ, hùng vĩ của phương Tây.

Phong Canada là loại cây đại thụ, cao 25 - 35 met, lá có chiều rộng khoảng 8 - 15 cm. Phong Nhật chỉ cao 2 - 8 met, lá có chiều rộng 4 - 10 cm, lá thường nằm gọn trong lòng bàn tay người lớn (chỉ chiếm khoảng 1/2 đến 2/3 bàn tay). Tên khoa học của phong Nhật Bản là Acer Palmatum trong đó palmatum nghĩa là lòng bàn tay.

Lá phong ở Việt Nam và Úc

Ở Việt Nam, cây phong xuất hiện ở các khu rừng nguyên sinh cận nhiệt đới trên núi cao (như đỉnh Fansipan, dãy Hoàng Liên Sơn hay vùng núi quanh khu vực Đà Lạt). Riêng tại Đà Lạt có Khu Du lịch Lá phong, nơi đây trồng hơn 2.000 cây phong Nhật Bản.

Cây phong Nhật Bản ở Khu du lịch Lá phong Đà Lạt. Ảnh: Khu Du lịch Lá phong

Tui qua Úc vào mùa thu, nơi đây có rất nhiều phong lá đỏ. Đó không phải loài cây bản địa, mà là phong du nhập từ Nhật Bản.

Cây phong Nhật Bản ở Úc. Ảnh: Phạm Hoài Nhân

Rừng phong thu đã nhuốm màu quan san

Nói đến lá phong, ta không thể quên 2 câu thơ trong truyện Kiều:

Người lên ngựa, kẻ chia bào

Rừng phong thu đã nhuốm màu quan san

Rừng phong trong câu thơ này là loại phong nào ta đã kể ở trên? Lưu ý rằng bối cảnh Truyện Kiều là ở Trung quốc, vậy đây phải chăng là cây phong Trung quốc?

Trong 2 câu thơ trên, Nguyễn Du đã dùng thủ pháp mượn cảnh tả tình tinh tế. Rừng phong khi bước vào mùa thu chuyển sang màu đỏ sẫm/vàng cháy. Sắc đỏ quạnh hiu của rừng phong không chỉ là màu sắc thiên nhiên mà đã nhuốm nỗi niềm chia phôi, làm dấy lên cảm giác ngàn dặm xa cách, nhớ thương và cô đơn của người ra đi lẫn người ở lại.

Trung Quốc là một trong những nơi có sự đa dạng sinh học lớn nhất thế giới về các loài thuộc chi Phong (Acer), với hơn 90 loài bản địa trải dài từ Bắc chí Nam . Tuy vậy, trong thi văn cổ điển Trung Hoa và Việt Nam, "rừng phong", "lá phong" là hình ảnh kinh điển tượng trưng cho mùa thu và sự chia ly chớ không nhất thiết đó phải thật sự là cây phong.

Phong, mà không phải phong

Trong khi dạo chơi trong một cánh rừng ở Sydney, Úc, tui nhặt được một chiếc lá to như vầy

Nghĩ bụng đây hẳn là một chiếc lá phong, tui chụp hình làm kỷ niệm.

Thế rồi tui bỗng nghĩ lại: Phong ở Úc là phong Nhật Bản, lá nhỏ bằng bàn tay chớ đâu có... bự chà bá vậy? Hổng lẽ phong Canada?

Tui đem thắc mắc này hỏi Gemini và được trả lời như sau:

Hỏi: Nhìn lá phong trong 2 hình này có thể biết là lá phong Canada hay lá phong Nhật Bản không? Tại sao?

Trả lời:

Thực ra, lá trong ảnh không phải là phong Canada cũng không phải phong Nhật Bản, và thú vị hơn nữa là: đây thậm chí không phải là lá của cây phong (chi Acer)!

Chiếc lá trong hình là của cây Tế đinh hương hay còn gọi là cây Cổ thụ Luân Đôn/cây Chuỗi ngọc/Platanus (London Plane Tree - Platanus × acerifolia).

Vì sao lại có sự nhầm lẫn này? Lý do rất tự nhiên là lá của cây Platanus có hình dáng rất giống lá phong Canada (nên trong tên khoa học của nó mới có chữ acerifolia — nghĩa là "lá giống lá phong").

Tìm hiểu thêm về cây London Plane cũng khá lý thú nhưng khá dài nên xin không kể ra đây. Chỉ kết luận là: Có một loại cây có lá rất giống lá phong, nhưng mà không phải cây phong. Đó là cây London Plane.

Phạm Hoài Nhân