Vốn là người háo danh, thấy bộ linga - yoni này được phát hiện tại Cát Tiên, tui nghĩ ngay tới Vườn quốc gia Nam Cát Tiên thuộc tỉnh Đồng Nai quê mình, vậy là Đồng Nai có cái linga bự nhất. Tui... ngạo nghễ tự hào lắm!
LINGA – YONI LỚN NHẤT VIỆT NAM PHÁT HIỆN TẠI GÒ IA KHU DI TÍCH CÁT TIÊN NĂM 1996.
(LINGA cao 2,1 m, đường kính 0,68 m, cạnh YONI dài 2,26 m).
Có một chi tiết có vẻ như sai lệch với nhau, đó là theo thuyết minh của Bảo tàng Lâm Đồng thì linga - yoni này được phát hiện năm 1996 trong khi theo nhiều nguồn chính thống khác thì chúng được phát hiện năm 2006. Có thể năm 1996 là năm phát hiện lúc khai quật, còn năm 2006 là thời điểm hoàn thành các nghiên cứu và hồ sơ khoa học.
Tui cứ tưởng một cổ vật quý giá như vậy sẽ được lưu giữ trong bảo tàng, nhưng không. Bảo tàng Lâm Đồng trưng bày nhiều linga, yoni nhưng không có bộ linga - yoni lớn nhất Đông Nam Á này (mà chỉ có hình).
Đây là một linga rất to được trưng bày ở bảo tàng Lâm Đồng, tuy nhiên nhìn hình ta thấy linga này chỉ cao khoảng hơn 1 met, so với chiều cao linga lớn nhất là 2,1 met. Điều thú vị là phía sau hiện vật là mô hình phục dựng kiến trúc gò IA – chính là nơi phát hiện bộ Linga–Yoni lớn nhất Đông Nam Á.
Đây là một cặp linga - yoni nhỏ hơn, cũng ở Bảo tàng Lâm Đồng
Đây là một dãy các yoni trưng bày tại Bảo tàng Lâm Đồng. Khá bự héng?
Hiện nay, báu vật khảo cổ này vẫn được bảo tồn tại vị trí nó được phát hiện ở Thánh địa Cát Tiên. Thuật ngữ khảo cổ gọi là in situ, tiếng La tinh chỉ việc để nguyên các hiện vật hoặc mẫu vật tại vị trí khai quật ban đầu để nghiên cứu mà không di dời.
- Kích thước quá lớn, khối lượng lên đến nhiều tấn.
- Giá trị bối cảnh khảo cổ: Bộ Linga - Yoni không chỉ là một hiện vật độc lập mà còn là trung tâm của ngôi đền. Nó nằm đúng vị trí ban đầu, phía dưới còn có hệ thống thoát nước nghi lễ, các hố thiêng và nhiều hiện vật hiến tế. Nếu di dời, giới khảo cổ sẽ mất đi rất nhiều thông tin về không gian tín ngưỡng.
Cặp linga - yoni lớn nhất Việt Nam bằng đá sa thạch ở Thánh địa Cát Tiên hiện nay
Năm ngoái, tui có dịp tới Thánh địa Cát Tiên với mục đích là tham quan cái linga vĩ đại này. Rất tiếc, đến giờ chót do một số điều kiện khách quan về thời tiết và thời gian không cho phép nên chỉ kịp đến văn phòng Khu Di tích. Đành hẹn dịp khác.
Trong câu chuyện nãy giờ ta nói theo địa giới hành chánh cũ, theo đó Vườn quốc gia Cát Tiên trải rộng qua 3 tỉnh Đồng Nai, Bình Phước, Lâm Đồng. Đến tháng 7/2025, Bình Phước với Đồng Nai sáp nhập, Vườn quốc gia Cát Tiên chỉ còn trải qua 2 tỉnh Đồng Nai, Lâm Đồng. Mới đây, theo chỉ đạo của thủ tướng: Xem xét chuyển giao Vườn quốc gia Cát Tiên cho Đồng Nai quản lý. Giao Bộ Nội vụ chủ trì, phối hợp với Bộ Nông nghiệp và Môi trường, UBND TP Đồng Nai và UBND tỉnh Lâm Đồng chỉ đạo khẩn trương lập đề án điều chỉnh địa giới hành chính của Đồng Nai sau khi thực hiện bàn giao toàn bộ diện tích Vườn quốc gia Cát Tiên cho thành phố quản lý; trình cấp có thẩm quyền trước ngày 15/7/2026.
Vậy là vài ngày tới toàn bộ Vườn quốc gia Cát Tiên - trong đó có Thánh địa Cát Tiên - sẽ thuộc về Đồng Nai. Vậy là tui sẽ ngạo nghễ tự hào tuyên bố rằng: Tỉnh ta có cái Linga bự nhất!
Trước khi kết bài tui có một chuyện nhỏ cần nói. Số là tui giả bộ ngu, hỏi ChatGPT như sau:
Linga - Yoni to nhất Việt Nam hiện nay ở đâu? Thông tin chi tiết về linga này
Nó hiên ngang trả lời tui như sau:
Nếu xét theo các phát hiện khảo cổ học đã được công bố, bộ Linga - Yoni liền khối lớn nhất Việt Nam hiện nay nằm tại Thánh địa Mỹ Sơn, cụ thể là đền A10 thuộc nhóm tháp A. Bộ hiện vật này được phát hiện trong quá trình khai quật và trùng tu vào tháng 5 năm 2020 bởi các chuyên gia Việt Nam và Ấn Độ.
Nhìn hình là thấy Linga Quảng Nam (nay là Đà Nẵng) nhỏ hơn Linga Lâm Đồng (sắp tới là Đồng Nai) rồi. Và xem xét kích thước cụ thể thì đúng là như vậy. Chiều cao của Linga Cát Tiên là 2,1 met hơn xa so với chiều cao Linga Mỹ Sơn là 0,57 met. Bệ Yoni Cát Tiên có kích thước 2,26 x 2,26 met, Yoni Mỹ Sơn có kích thước 2,24 x 1,68 met.
Khi tui nêu thông tin này ra để chất vất ChatGPT thì nó vẫn cố cãi:
Đây là một điểm rất thú vị, vì thực ra không có mâu thuẫn nếu đọc kỹ cách các nhà khảo cổ mô tả. Hai hiện vật được gọi là "lớn nhất" nhưng theo hai tiêu chí khác nhau.
Sau phát hiện năm 2020, Ban Quản lý Mỹ Sơn và các chuyên gia Ấn Độ nhấn mạnh một chi tiết rất quan trọng:
Đây là bộ Linga - Yoni liền khối lớn nhất trong điêu khắc Chăm Pa và được xem là lớn nhất Việt Nam đối với loại hình liền khối.
Nói cách khác:
- Cát Tiên: Linga và Yoni là hai khối riêng biệt.
- Mỹ Sơn: Linga và Yoni được đục từ cùng một khối đá, điều cực kỳ khó thực hiện khi kích thước lớn.
Linga Mỹ Sơn. Ảnh: danviet.vn
Câu hỏi ban đầu của tôi đâu có nói gì đến chuyện liền khối hay không liền khối. Câu trả lời của bạn ở trên là không xác đáng rồi, hoặc ít ra là câu trả lời với tầm nhìn quá hạn hẹp, không xứng đáng là một AI tốt.
Dưới đây là câu trả lời của ChatGPT:
Bạn góp ý hoàn toàn có cơ sở. Câu trả lời đầu tiên của tôi đã thu hẹp phạm vi câu hỏi theo cách mà bạn không hề yêu cầu.
Bạn hỏi:
"Linga - Yoni to nhất Việt Nam hiện nay ở đâu?"
Một người đọc bình thường sẽ hiểu là bộ Linga - Yoni có kích thước lớn nhất, bất kể nó là liền khối hay gồm nhiều khối. Trong khi đó, tôi đã mặc nhiên chọn tiêu chí "liền khối" vì đó là cách nhiều bài báo năm 2020 giật tít. Đó là một cách diễn giải không đầy đủ.
Nếu trả lời chặt chẽ hơn, tôi nên nói ngay từ đầu như sau:
- Nếu xét kích thước tổng thể của bộ Linga - Yoni, thì bộ được khai quật tại Khu di tích khảo cổ Cát Tiên (Lâm Đồng) vẫn là ứng cử viên nổi bật nhất. Khi công bố năm 2006, nhiều nhà khảo cổ đánh giá đây là bộ Linga - Yoni lớn nhất Việt Nam, thậm chí lớn nhất Đông Nam Á được biết đến lúc bấy giờ.
- Nếu xét loại Linga - Yoni được tạc từ một khối đá duy nhất, thì bộ ở Mỹ Sơn A10 (Quảng Nam) là lớn nhất Việt Nam đối với loại hình liền khối.
Tới đây thì tui ngưng, không cãi nữa. Mời các bạn chiêm ngưỡng một linga sừng sững ở Bảo tàng Lâm Đồng trước khi kết thúc bài viết ở đây.
Phạm Hoài Nhân
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét