Nhớ cây cơm nguội

Trong bài Nhớ mùa thu Hà Nội, Trịnh Công Sơn nhớ:

Hà Nội mùa thu, cây cơm nguội vàng, cây bàng lá đỏ

Nằm kề bên nhau, phố xưa nhà cổ, mái ngói thâm nâu

Cây bàng lá đỏ thì tui thấy nhiều rồi, còn "cây cơm nguội vàng" tui tò mò muốn biết nó ra làm sao. Ra Hà Nội đi loanh quanh, hổng có ai chỉ nên tui chả biết cây cơm nguội là cây nào!

Chán, tui về quê nhà Long Khánh kiếm cây cơm nguội. Ở Long Khánh cây cơm nguội thiếu gì, như trong hình nè.

Cây và trái cơm nguội, tức trái nổ. Ảnh: Phạm Hoài Nhân

Đây mới đúng là y chang như cơm nguội! Trái mọc thành chùm trắng, ăn được, có vị ngọt nhẹ. Cây thuộc dạng bụi, thường mọc hoang nên trái là món ăn chơi cho vui của con nít.

Mà ở quê tui người ta thường kêu trái này là trái nổ. Tại sao kêu như vậy thì tui hổng biết.

Trái cơm nguội/trái nổ. Ảnh: Phạm Hoài Nhân

Cây cơm nguội, còn gọi là cây nổ, cây nổ gai, cây phèn trắng, có tên khoa học là Flueggea virosa, thuộc họ Thầu dầu - Euphorbiaceae.

Cây cơm nguội thuộc giống cây bụi, thân nhỏ, có chiều cao khoảng từ 2 đến 3 mét. Hoa cây cơm nguội thường ra vào tháng 6 đến tháng 8. kết trái vào tháng 9 đến tháng 11, thuộc dạng nang, hình tròn, nhỏ màu trắng đục, hơi lõm phía dưới cuống.

Cây cơm nguội/nổ gai phân bố ở nhiều quốc gia như Ấn Độ, Trung Quốc, Thái Lan, Việt Nam. Ở Việt Nam, cây mọc hoang ở khắp các tỉnh thành trên cả nước.

Tui đang đứng hái trái cơm nguội. Nhìn hình này để ước lượng chiều cao của cây. Cây này không ở Long Khánh mà ở Gò Công.

Khi tui còn nhỏ ở Long Khánh cây cơm nguội mọc hoang nhiều lắm, mà lại có trái ăn được nên con nít thường hái ăn chơi. Ăn cho vui thôi chớ cũng không ngon lành gì (cơm nguội mà!).

Trái cơm nguội ăn cho vui!

Với con nít thì vậy thôi, nhưng với Đông y cây này là vị thuốc rất tốt. có tác dụng điều trị khu phong, trừ thấp, giải độc, thanh nhiệt, giảm đau, giảm ngứa. Đây là một vị thuốc dân gian được áp dụng từ lâu với công dụng hiệu quả và an toàn.

Hiện giờ, có thể lên mạng mua cây nổ gai khô như một loại dược phẩm. Thí dụ:

Bây giờ trở lại với cây cơm nguội vàng trong bài Nhớ mùa thu Hà Nội của Trịnh Công Sơn. Đây là một loại cây cơm nguội khác. Nó là một loại cây đường phố có chiều cao lên đến 20 met (cây cơm nguội/nổ gai có chiều cao... 2 met!). Cây này còn gọi là Cơm nguội Trung Quốc, sếu Trung Quốc, Cơm nguội, Cơm nguội tàu. Cây có tên khoa học: Celtis sinensis Pers. là một loài thực vật thuộc chi Cơm nguội, họ Gai dầu. Là cây thân gỗ lớn, bóng mát, cành nhánh mềm mại. Vào mùa thu, lá cây chuyển sang màu vàng rực rỡ trước khi rụng, tạo nên nét đặc trưng nổi tiếng trong âm nhạc và phố phường Hà Nội.

TCS gọi cây cơm nguội vàng vì vào mùa thu lá cây trên đường phố chuyển sang màu vàng, ổng đi đường ngó thấy nên trào dâng cảm xúc (tui thì không thấy, mà có thấy chắc cũng... trơ trơ ra!).

Cây cơm nguội vàng. Ảnh: Nhà thuốc Long Châu

Mà không chỉ có cây cơm nguội ở Hà Nội mới được đưa vô thơ, nhạc đâu nghen. Nhà thơ Mường Mán (gốc Huế) có bài thơ Bông cơm nguội rất dễ thương như vầy:

Hái bông cơm nguội bên thềm cũ

Nhớ thuở quế trầm chưa mất nhau

Loài hoa anh tặng em ngày ấy

Giờ hết nguội rồi bỗng biết đau

Cây cơm nguội trong bài này có lẽ là một loại cơm nguội khác nữa mà ta sẽ để dành nói đến trong bài viết khác.

Phạm Hoài Nhân