Nghĩ về 3 ngôi Chùa Bà Châu Đốc

Ở Việt Nam có tới 3 ngôi Chùa Bà Châu Đốc. Ngôi có thể coi là Chùa Bà Châu Đốc nguyên gốc chính là ngôi ở Châu Đốc, dưới chân núi Sam. Chùa Bà Châu Đốc 2 ở Nhà Bè và Chùa Bà Châu Đốc 3 ở quận 9 (các địa danh hành chánh Châu Đốc, Nhà Bè, quận 9 nói theo tên cũ cho dễ hình dung, lát nữa sẽ ghi địa chỉ mới cho chính xác).

Điều thú vị là cả 3 ngôi Chùa Bà Châu Đốc này không có ngôi nào thật sự là Chùa Bà Châu Đốc hết, kể cả ngôi Chùa Bà Châu Đốc zin!

Miếu Bà Chúa Xứ Núi Sam - Châu Đốc. Ảnh: Phạm Hoài Nhân

Chùa Bà Châu Đốc nguyên gốc chính là Miếu Bà Chúa Xứ ở Núi  Sam, Châu Đốc (nay thuộc khóm Vĩnh Tây 1, phường Vĩnh Tế, tỉnh An Giang). Nơi đây là một thiết chế tín ngưỡng nổi tiếng linh thiêng, có từ khoảng đầu thế kỷ 19. Người dân khắp cả Nam bộ tới đây xin lộc để làm ăn, và nghe nói rằng hầu hết đều được Bà đáp ứng và sau đó họ lại tới cúng để tạ lễ. Như tên gọi đã chỉ rõ, đây là Miếu chớ không phải chùa, thờ Bà Chúa Xứ chớ không phải thờ Phật. Trước đây, nơi này còn thuộc Châu Đốc nên gọi Chùa Bà Châu Đốc còn đúng được 3 chữ sau, nhưng sau sáp nhập thì nơi này không còn tên Châu Đốc nữa mà là khóm Vĩnh Tây 1, phường Vĩnh Tế, tỉnh An Giang. Tức là chỉ còn đúng được một chữ Bà thôi.

Miếu Bà Chúa Xứ Núi Sam - Châu Đốc. Ảnh: Phạm Hoài Nhân

Chùa Bà Châu Đốc 2 chính tên là Miếu Ngũ Hành ở Nhà Bè (nay là hẻm 2864 đường Huỳnh Tấn Phát, xã Phú Xuân, TPHCM). Theo các tư liệu địa phương, xưa kia đây chỉ là một ngôi miếu nhỏ dựng bằng lá dừa nước ven sông Soài Rạp để thờ cúng những người chết đuối hoặc những vong hồn vô chủ trôi dạt vào ngã ba sông gần đó. Đến khoảng thập niên 1980–1990, miếu được mở rộng, tôn tạo và lập Ban Hương hội quản lý. Như ta thấy, tên gọi chính thức cũng như địa điểm tọa lạc cơ sở thờ tự này chẳng ăn nhập gì với tên Chùa Bà Châu Đốc hết, họa chăng là có chữ Bà, vì Ngũ hành là 5 bà. Tên Chùa Bà Châu Đốc 2 chỉ là tên do dân gian tự đặt thôi. Nguyên do như sau: Miếu Bà Chúa Xứ ở Châu Đốc nổi tiếng khắp cả nước về việc cầu tài lộc, làm ăn, cầu được ước thấy. Khi miếu Ngũ Hành ở Nhà Bè được tôn tạo, nhiều tiểu thương và người dân đến đây cầu xin làm ăn, may mắn cũng thấy linh nghiệm. Người này truyền tai người kia rằng "Bà ở đây linh thiêng không khác gì dưới Châu Đốc". Và rồi người dân đã tự động gọi nơi này là Chùa Bà Châu Đốc 2 (với hàm ý đây là "văn phòng 2" của Bà Chúa Xứ Châu Đốc tại ngay lòng Sài Gòn, giúp người đi lễ không cần phải đi tới tận Châu Đốc).

Miếu Ngũ Hành ở Nhà Bè (chùa Bà Châu Đốc 2) thờ 5 Bà Ngũ Hành và rất nhiều vị thần tiên khác. Ảnh: Phạm Hoài Nhân

Chùa Bà Châu Đốc 3 thì quả là trường hợp... dị thường. Đó là ngôi chùa Phước Long, nằm trên cù lao Ba Xang (còn gọi là Bà Sang) giữa sông Đồng Nai. Muốn đến chùa phải đi đò từ những bến đò ở đường Nguyễn Xiển, quận 9 (nay là phường Long Bình, TPHCM). Thiệt tình là tui đã cố hết sức tìm hiểu nhưng không hề thấy chùa Châu Đốc 3 này có liên quan gì tới Miếu Bà Chúa Xứ ở Châu Đốc hết! Nghe đồn là trước đây trên cù lao này đã có miếu thờ Bà Chúa Xứ nhỏ xíu, không mấy ai biết. Cách đây 6 - 7 năm, có người nằm mơ thấy Bà hiện về yêu cầu đưa miếu thờ ra sát bờ sông cho khách thập phương dễ thăm viếng và tiếng đồn là linh thiêng nên người ta nô nức tới. Còn chùa Phước Long thì lại khác, trước đây là một ngôi chùa mái lá, xây dựng năm 1965 và mới được đại trùng tu năm 2009 nhờ công của Hòa thượng Thích Nhật Phát (trụ trì từ 1974). Ấy vậy nhưng du khách tới viếng chùa Phước Long, thắp nhang lạy Phật và nói là tới... chùa Bà Chúa Xứ Châu Đốc!

Chùa Phước Long (chùa Bà Châu Đốc 3) nằm trên cù lao Ba Xang, muốn tới đây phải đi đò. Ảnh: Phạm Hoài Nhân

Tổng hợp lại, ta thấy cả 3 ngôi Chùa Bà Châu Đốc đều... không có ngôi nào là Chùa Bà Châu Đốc hết! Các tên gọi này đều do người dân tự đặt ra, và cũng theo họ đây là những nơi rất linh thiêng, cầu gì được nấy. Xuất phát từ Miếu Bà Chúa Xứ Núi Sam Châu Đốc - nơi dân gian quen gọi là Chùa Bà Châu Đốc (người dân có thói quen gọi tất cả các nơi thờ tự là Chùa, bất kể nơi ấy có thờ Phật hay không) - tên gọi Chùa Bà Châu Đốc đã được gán cho nhiều nơi.

Do đã tồn tại lâu năm và nổi tiếng linh thiêng nên danh từ riêng Chùa Bà Châu Đốc đã dần dần biến thành danh từ chung chỉ một nơi thờ tự linh thiêng, nơi người dân đến khấn cầu về tài lộc, kinh doanh, tình duyên... và thường đạt được nguyện vọng. Nơi nào có được đặc điểm ấy và có nét hao hao giống Miếu Bà Chúa Xứ là người dân đặt cho tên là Chùa Bà Châu Đốc số 2, số 3... và có thể sẽ có Chùa Bà Châu Đốc 4, Chùa Bà Châu Đốc 5...

Ở chiều ngược lại, do phần lớn người dân đến các ngôi Chùa Bà Châu Đốc là để cầu tài lộc, cầu thành đạt trong kinh doanh... chớ không hẳn vì tôn thờ các vị thần thánh được thờ trong các cơ sở thờ tự ấy, cho nên có khá nhiều người đến đây chỉ biết đến tên gọi Chùa Bà Châu Đốc chớ không hề quan tâm đến tên thật sự là Miếu Ngũ Hành hay Chùa Phước Long...

Phạm Hoài Nhân