Bâng khuâng chiều ba mươi

Đi qua vùng cỏ non

Ngỡ mùa xuân đang tới

Bâng khuâng chiều ba mươi

Tóc em xanh màu trời

Đó là ca từ trong bài Đi qua vùng cỏ non của nhạc sĩ Trần Long Ẩn.

Vì ngỡ mùa xuân đang tới nên ta hiểu ngay chiều ba mươi ở sau đó chính là ba mươi Tết. Chiều cuối năm dễ khiến người ta bâng khuâng nghĩ đến thời khắc giao thừa. Ý này càng rõ hơn khi đoạn sau đó nói đến mùa thu:

Một thời ghẻ ngứa

Sắp tới ngày 30 tháng 4, nhiều người kể về những kỷ niệm, những ấn tượng của mình đối với ngày này. Vui có, buồn có, hân hoan có, uất hận có. Đối với tôi những ấn tượng sâu sắc nhất là tại thời điểm diễn ra trận đánh Long Khánh, 9 đến 21 tháng 4 năm 1975, tôi đã kể lại rồi. Còn 30 tháng Tư và sau đó thì thú thiệt là... không có ấn tượng gì sâu sắc cả. À mà có, có chứ! Những ngày sau 30 tháng Tư năm 1975 đã để lại cho tôi ấn tượng sâu sắc, không thể nào quên. Đó là nỗi nhớ cồn cào của một thời ghẻ ngứa!

Từ cha sinh mẹ đẻ cho tới tháng Tư 75 ấy, có đôi khi tôi cũng bị ngứa. Ấy là khi bị muỗi cắn, kiến cắn, hoặc ăn phải cái gì đó bị dị ứng. Thế nhưng ngứa một cách lâu dài, triệt để và toàn diện thì chỉ sau 30 tháng 4 năm 75 mới đạt được.

Nói cho chính xác, cơn ngứa 75 ấy không chỉ là toàn diện mà là toàn thân, chỗ nào cũng ngứa. Còn xét về đối tượng thì là  toàn dân, không phân biệt gái trai, già trẻ, sang hèn. Nhà nhà, người người cùng ngứa. Nhà nhà, người người cùng gãi. Gãi mọi lúc, mọi nơi.

Dây tơ hồng không trồng mà mọc

Đất Quảng Nam chưa mưa đà thấm,
Rượu hồng đào chưa nhấm đà say

Hoàng Phủ Ngọc Tường đã viết hẳn cả một bài nhắc đến 2 câu này. Anh HT, một chuyên gia về văn hóa dân gian, nói mô-tuýp này xuất hiện nhiều trong văn học dân gian, như:

Dây tơ hồng không trồng mà mọc
Gái Đồng Nai chưa chọc đã theo 

Dây tơ hồng không trồng mà mọc

Cà phê dĩ vãng

Cà phê Tùng - Đà Lạt

Dịp ấy, cha con tui đi Đà Lạt.

Tui đọc ở đâu đó nói rằng quán cà phê Tùng ở khu Hòa Bình (Đà Lạt) là nơi Trịnh Công Sơn đã từng lui tới, và cũng là nơi ông đã lần đầu tiên gặp ca sĩ Khánh Ly. Cậu con Bùm của tui - vốn say mê nhạc Trịnh và giọng ca Khánh Ly - không thể nào bỏ qua một địa điểm đầy ấn tượng như vậy. Thế là tui tìm tới cà phê Tùng, nơi của một thời.

Ký ức Bạch Mã

Năm đó là 1999, má tôi 59 tuổi, ba tôi 63 tuổi.

Hai mươi cây số đường đèo khúc khuỷu đưa chúng tôi đến độ cao 1.500 met của đỉnh Bạch Mã (Phú Lộc, Thừa Thiên – Huế).

Ngôi biệt thự cổ kính kiểu Pháp hiện ra trong làn sương mờ, giữa tiết trời se lạnh, mây lãng đãng trên đầu, giống như trong chuyện cổ tích.

Đèo An Khê cưỡi voi chập chùng

Các bạn đã từng nghe bài hát này chưa

Thung lũng buồn trong mờ sương

Nhà tôi chênh vênh trên đèo mây

Phố núi nghèo như bàn tay

Nhà bên kia vẫy nhà bên này

Thung lũng buồn tiếng gà trưa

Mẹ đưa em qua phiên chợ vắng

Phố núi nghèo gánh hàng rong

Nhìn xe qua cuốn bụi mịt mùng

Thung lũng buồn bên nhà rông 

Người thiếu nữ vú cong môi hồng 

Tà váy rộng gió thổi tung 

Bắp chân trần như chớp đêm giông

Phố núi nghèo bên dòng sông

Gành đá trắng dấu xưa oai hùng

Tráng sĩ nghèo áo vải nâu

Đèo An Khê cưỡi voi chập chùng

Thung lũng xanh

Những giai nhân và những anh hùng.

Thung lũng buồn như tình yêu

Dòng sông Ba đưa em về đâu 

Phố núi nghèo ly cà phê 

Nhìn mây bay lững lờ bên hè 

Thung lũng buồn chuông chiều rung

Choàng cho em thêm khăn lạnh ấm

Phố núi nghèo ly rượu say

Còn liêu xiêu tiễn bạn chân đèo

Không biết tựa chính xác của bài hát là gì, có nơi ghi Phố núi, có nơi ghi Phố núi nghèo - tác giả là nhạc sĩ Trần Tiến. Chỉ biết là giai điệu và ca từ mang đậm sắc màu và không gian phố núi. Nó thu hút ta bởi sự ma mị đường rừng, bởi chập chùng phố núi giữa sương khói miên man.

Mở đầu bằng một hình ảnh mông lung giữa chập chùng hư ảo

Thung lũng buồn trong mờ sương
Nhà tôi chênh vênh trên đèo mây
Phố núi nghèo như bàn tay
Nhà bên kia vẫy nhà bên này

rồi dắt ta đến sự hoang dã rạo rực

Thung lũng buồn bên nhà rông
Người thiếu nữ vú cong môi hồng
Tà váy rộng gió thổi tung
Bắp chân trần như chớp đêm giông

Chỉ có thể là hình ảnh của Tây nguyên, và phố núi đây chính là phố núi Pleiku...

Hầu như người Pleiku nào cũng cho rằng đây là bài hát viết về phố núi yêu dấu của mình, nhưng tôi e rằng... không phải!

Trong bài hát có nhắc đến đèo An Khê, đây là con đèo nối 2 tỉnh Bình Định và Gia Lai. Ở Bình Định đó là huyện Tây Sơn, ở Gia Lai đó là thị trấn An Khê.

Địa danh thứ hai là dòng sông Ba. Sông Ba là dòng sông bắt nguồn từ dãy núi Ngọc Rô, chảy qua nhiều huyện của Gia Lai trước khi đổ ra Phú Yên với tên là dòng sông Đà Rằng. Mặc dù chảy qua nhiều huyện của Gia Lai nhưng... sông Ba không hề chảy qua Pleiku, nó chỉ chảy qua An Khê.

Đèo An Khê

Vậy, phố núi ở đây là phố núi An Khê, không phải phố núi cao, phố núi đầy sương của em Pleiku má đỏ môi hồng.

Bạn nghĩ rằng tôi ra sức lý luận để phủ định phố núi ở đây không phải Pleiku? Ồ không, không, ngàn lần không. Sự cảm thụ âm nhạc không màng đến phân tích địa danh, cho dù bài hát này có nói đến nơi đâu đi nữa thì nó cũng gợi cho ta cái bảng lảng khói sương, chênh vênh ghềnh đá của Pleiku phố núi. Nhắc đến An Khê ở đây, tôi chỉ muốn kể thêm một cảm xúc mãnh liệt khác mà bài hát đã mang đến cho mình.

Tôi đã đôi lần đi trên quốc lộ 19 từ Tây Sơn sang Pleiku. Vừa rời bảo tàng Quang Trung, còn âm vang khúc tráng ca của người anh hùng áo vải, còn dồn dập trong lòng hồi trống trận Tây Sơn thì đã thấy chập chùng đèo núi An Khê của miền Tây Sơn thượng đạo.

Hơn hai trăm năm trước, vùng đồi núi nhấp nhô xanh thẳm kia là nơi tụ nghĩa của những người áo vải. Từ ngút ngàn rừng xanh này họ đã cuồn cuộn đi như nước vỡ bờ giải phóng Thăng Long, đánh tan bọn cuồng ngông xâm lược. Đó chính là An Khê, là Tây Sơn thượng đạo!

An Khê - Tây Sơn thượng đạo

Con tim đang rạo rực trước vẻ hùng vĩ của ngàn xanh thì khúc ca vang vọng:

Phố núi nghèo bên dòng sông
Gành đá trắng dấu xưa oai hùng
Tráng sĩ nghèo áo vải nâu
Đèo An Khê cưỡi voi chập chùng

Cả người tôi run rẩy nhìn lên non xanh kia, trên gành đá nhấp nhô, như thấy hình ảnh

Tráng sĩ nghèo áo vải nâu

Đèo An Khê cưỡi voi chập chùng

Trăm năm như dồn lại, trời đất như vỡ òa. Hồi trống thúc quân từ xa xưa vang vọng.

Rồi tất cả trầm lắng xuống:

Thung lũng xanh

Những giai nhân và những anh hùng.

Rồi nước mắt tuôn ra. Xúc cảm dâng trào...

Xe đã đến chân đèo. Hoàng hôn đã buông. 

Thung lũng buồn chuông chiều rung
Choàng cho em thêm khăn lạnh ấm
Phố núi nghèo ly rượu say
Còn liêu xiêu tiễn bạn chân đèo

Rừng núi lao xao như chào đưa tiễn

Phố núi nghèo ly rượu say

Còn liêu xiêu tiễn bạn chân đèo

Chỉ còn biết cảm ơn. Cảm ơn người xưa đã tạo nên quá khứ hào hùng cho rung cảm hôm nay. Và cảm ơn nhạc sĩ Trần Tiến đã sáng tạo nên một ca khúc tuyệt vời!

Còn liêu xiêu tiễn bạn chân đèo

Phạm Hoài Nhân

Trống trận Tây Sơn

Ở Bình Định có Bảo tàng Quang Trung. Ở Bảo tàng Quang Trung có biểu diễn trống trận Tây Sơn.

Bảo tàng Quang Trung - Ảnh: PHN năm 2010

Chắc các bạn đã nghe nói về trống trận Tây Sơn? Đó là một loại nghệ thuật – võ thuật kỳ diệu. Truyền thuyết kể rằng trong trận Hà Hồi – Ngọc Hồi, tiếng trống trận Tây Sơn âm vang trong đêm đã làm kinh hoàng bạt vía quân tướng nhà Thanh, ngỡ như muôn vạn binh tướng nhà Trời đang tiến công.

Hai mươi mốt tháng Tư

5 giờ 40 phút sáng 09/04/75 trận đánh Xuân Lộc bắt đầu. Loạt đạn pháo đầu tiên nổ vang lúc ba tôi và 3 anh em còn đang ngủ ở nhà tại Xuân Lộc.

1 tiếng đồng hồ pháo kích liên tục, cả nhà núp dưới hầm (hồi đó mỗi nhà đều có hầm trú ẩn).

Đạn ngớt. Xung quanh mọi người dáo dác. Chạy! Hoảng loạn!

Chạy đi đâu? Mọi người chạy theo quốc lộ 1, về hướng Nam. Chạy trong rẫy, trong rừng, không dám chạy ngoài đường.

3 đứa thư sinh 16, 13 và 11 tuổi, cộng thêm ông bố cũng không kém phần thư sinh lần đầu tiên biết thế nào là chạy loạn. Còn có ông ngoại và bà ngoại nữa...

Cách đó cả tuần, cả nhà đã di tản về nhà cậu Hai, một căn nhà nhỏ trên con rạch nước đen thui ở đường Bến Vân Đồn, quận 4. Đến ngày 8 tháng 4, thấy tình hình có vẻ im ắng ba sốt ruột về trông nhà, 3 đứa tụi tôi đỏng đảnh đòi đi theo. Má ở lại Sài Gòn với 4 đứa em nhỏ (đứa nhỏ nhất chưa đầy 1 tuổi, nó sinh ngày 30 tháng 4 năm... 1974).